Alweer een bizarre avond bij de liberalen

Rita Verdonk wilde een commissie van wijzen laten adviseren over het leiderschap van de VVD.

Mark Rutte wist deze aanval met moeite te pareren.

En weer is het crisis in de VVD. De nummer twee op de lijst, Rita Verdonk, heeft gisteren aan het eind van de middag het leiderschap van lijsttrekker Mark Rutte openlijk ter discussie gesteld, maar ze blijft voorlopig in de fractie.

Rond half acht kwam de VVD-fractie, inclusief Verdonk, in spoedberaad bijeen. Rutte liet rond tien voor half tien naar buiten brengen dat hij resoluut het voorstel van Verdonk afwijst om een commissie in te stellen die onderzoekt wat te doen met de vele voorkeurstemmen voor de nummer twee. Rutte heeft er volgens zijn woordvoerder niets op tegen om de voor de VVD tegenvallende uitslag van de verkiezingen door te lichten, maar voelt niets voor een discussie over het leiderschap van de partij.

De spoedvergadering van de fractie vormde gisteravond de apotheose van een bizarre dag. Nadat maandagmiddag bekend werd dat Verdonk meer stemmers aan zich had weten te binden dan Rutte (620.555 voor Verdonk tegen 523.200 voor Rutte), rommelde het in de liberale gelederen. Verdonk wilde geen uitsluitsel geven wat zij met deze historische uitslag wilde doen. Tot gistermiddag.

Terwijl in de Oude Zaal van de Tweede Kamer de afscheidsborrel van vertrekkende Kamerleden als Jozias van Aartsen, Peter Hofstra en Bibi de Vries begon, hield Verdonk in een met journalisten afgeladen café aan het Plein een persconferentie. Ze sprak van een unieke situatie. „De kiezer heeft gesproken”, zei ze. „620.555 stemmen, op de VVD, zeker, maar ook op mij persoonlijk. Het is een stem op mij en op mijn beleid. Daar ben ik dankbaar voor en trots op.”

Verdonk stelde openlijk het democratisch gehalte binnen de VVD aan de orde: „43 procent van de VVD-stemmers heeft op mij gestemd, maar veertig leden zijn tegen mij. Veertig partijbonzen.” Ze zei dat haar ambitie helder was: „Ik wil partijleider worden, en ik ben in staat van de VVD de grootste partij te maken. Maar dat is nu niet aan de orde.” Ze zei in „een onmogelijke positie” te zitten. „Ik wil graag in de VVD blijven, dat is mijn partij, maar 620.555 kiezers hebben zich uitgesproken voor de koers-Verdonk.” Verdonk zei „loyaal” te zijn aan de fractie en aan Rutte, maar benadrukte dat er een verschil is tussen haarzelf en Rutte.

Als oplossing suggereerde Verdonk om een commissie in te stellen „die deze unieke situatie moet onderzoeken”. Indirect suggereerde ze daarmee dat er alsnog iets met haar bijzondere positie gedaan moest worden, maar ze wilde zelf niet de beslissing op dit moment nemen. Verdonk had VVD-coryfeeën Hans Wiegel en Frits Bolkestein benaderd en hen bereid gevonden in die commissie zitting te nemen. Beide liberalen wilden gisteren weinig commentaar geven.

Tijdens de VVD-borrel werd de toezegging van Wiegel en Bolkestein gezien als een poging tot damage-control. Op die manier houdt de partijtop de regie in de crisis waarin de VVD verzeild geraakt is. Bronnen in de partij hielden gisteravond rekening met het vertrek van Verdonk uit de VVD-fractie. Diverse fractieleden vonden dat Verdonk over de schreef was gegaan met haar opmerkingen over de partijbonzen die tegen de kiezerwens in de dienst zouden uitmaken in de partij.

Verdonk, die ook nog opdook op de borrel, werd door het merendeel van de zittende partijtop volstrekt genegeerd. Verdonk zei wel te zien dat er een geprikkelde sfeer hing, maar hield vast aan haar suggestie om een commissie de uitslag te laten onderzoeken.

Rutte had uiteindelijk weinig keus. Als hij ook maar een millimeter had toegegeven aan Verdonks wens tot zo’n onderzoek, was hij zijn positie kwijt geweest. Daarmee had hij impliciet erkend dat zijn leiderschap binnen de partij onderwerp van discussie was. Zo ver heeft Rutte het gisteravond niet laten komen.

De vraag is of het voldoende is om Rutte overeind te houden als leider. Feit blijft dat hij een verkiezingsnederlaag heeft geleden en dat de nummer twee het beter gedaan heeft dan hij. In de Haagse wandelgangen werd de naam van Defensieminister Henk Kamp veelvuldig genoemd om het stokje van de beide kemphanen over te nemen als de crisis achter de rug is. In de hoop dat Kamp dan eindelijk wél in staat is de tot de oppositie veroordeelde partij een periode van broodnodige rust te geven.