Smet op de rechtsstaat

Er is geen maatschappelijk belang gediend met de gevangenhouding van twee Telegraaf-journalisten wegens het verzwijgen van hun bronnen. Deze journalisten, Bart Mos en Joost de Haas, hebben de samenleving en de autoriteiten een dienst bewezen door begin dit jaar te publiceren over geheime stukken van de inlichtingendienst AIVD die in de onderwereld circuleerden. Daarmee werd een gevaarlijk inlichtingenlek ontdekt, waarmee zware criminelen hun voordeel konden doen. De Haagse rechter-commissaris bestraft nu deze belangrijke berichtgeving door de boodschappers in de cel te zetten, zolang ze hun bronnen niet prijsgeven. Het is een regelrechte inbreuk op de persvrijheid.

Persvrijheid is geen hobby van journalisten, maar vloeit voort uit het recht van burgers op informatie. Zonder dat recht op informatie kan een democratische rechtsstaat niet functioneren. Die informatie – soms officiële stukken – kan beschikbaar worden gesteld door klokkenluiders die anoniem willen blijven uit angst voor represailles van mensen die machtiger zijn dan zij.

Er staat veel op het spel, zowel voor onschuldige burgers als voor mensen die zich misdragen. Dankzij anonieme informatie werd bijvoorbeeld in 1973 bekend dat de Amerikaanse president betrokken was bij een inbraak in het hoofdkwartier van de oppositiepartij, de Watergate-affaire. In Nederland werden door bewijsstukken van anonieme bronnen onder andere misbruik van subsidie, corruptie en bouwfraude onthuld. Geen wonder dat sommige gezagsdragers grote bezwaren hebben tegen anonieme bronnen. Zij hebben liever dat incriminerende bewijsstukken geheim blijven. De rechter mag hen daarbij niet helpen.

In artikel 10 van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens, waaraan ook Nederland is gehouden, staat expliciet de vrijheid genoemd om inlichtingen of denkbeelden te ontvangen of te verstrekken. Alleen in het belang van de openbare veiligheid of rechten van anderen zijn uitzonderingen mogelijk. Het Europese Hof ziet het recht van de journalist om zijn bronnen te beschermen als essentieel ‘zwaarwegend’ ingrediënt van de rechtsstaat. Om daarop een uitzondering te maken, moeten de rechten van anderen of de veiligheid volgens het Hof nog ‘zwaarder’ wegen en dat was in de desbetreffende zaak (het Goodwin-arrest) niet zo.

Daaraan afgemeten zijn er ook geen zwaarder wegende belangen in de strafzaak waarin de twee Telegraaf-journalisten worden gegijzeld. De journalisten zitten vast, terwijl de eigenlijke verdachten, onder wie een ex-AIVD-agent, in voorlopige vrijheid zijn gesteld.

De rechter-commissaris heeft te lichtvaardig gegrepen naar het middel van gijzeling. Als het zo gemakkelijk gaat, lopen vele andere journalisten gevaar die belangrijke kwesties aan het licht hebben gebracht. Het onthullen van belangrijke maatschappelijke misstanden of van incriminerende bewijsstukken wordt dan te riskant, zowel voor de bron als voor de journalist. Met als gevolg dat ernstige misstanden onder geheimhouding kunnen blijven doorschimmelen.

Aan de informatievoorziening voor burgers en politici die het gezag moeten controleren, en aan de democratische rechtsorde, wordt een zware slag toegebracht.