Rutte liet Verdonk te lang haar gang gaan

Het was vandaag de grote vraag wat Rita Verdonk gaat doen. Ze heeft een ijzersterke positie binnen de VVD, nu is gebleken dat ze meer stemmen kreeg dan lijsttrekker Mark Rutte. Maar wat kan ze?

Er komt geen nieuwe leiderschapsstrijd bij de VVD. Althans dat bezwoer minister van Defensie en nummer drie op de kandidatenlijst Henk Kamp gisteren zijn publiek op een partijbijeenkomst in Arnhem.

Maar bij de VVD is niets meer zeker, nadat gistermiddag bekend werd dat de nummer twee, Rita Verdonk, bij de Kamerverkiezingen ruim 67.000 voorkeurstemmen meer heeft binnengehaald dan de lijsttrekker Mark Rutte. Een unicum in de parlementaire geschiedenis. Maar bovenal: een probleem voor Rutte en de zittende partijtop.

Sinds Verdonk zich begin april dit jaar tegenover Rutte kandideerde voor het lijsttrekkerschap van haar partij, is het rumoerig in de liberale gelederen. Weliswaar won Rutte, met steun van de partijtop, eind mei intern de strijd nipt (hij kreeg 51 procent van de stemmen van de VVD-leden, zij 46 procent), maar Verdonk bleef nadrukkelijk naast Rutte staan. Rutte heeft dat mede aan zichzelf te wijten, zeggen sommige VVD’ers. Hij had haar niet moeten gedogen in de campagne, maar duidelijk moeten maken dat hij de baas is en niemand anders. Een poging dat op het allerlaatste moment alsnog te doen in een grappig bedoeld campagnespotje waarin Verdonk en Rutte samen een tango moesten dansen (waarbij Rutte met een knipoog zou zeggen ‘Ik leid, Rita’) werd door Verdonk afgewezen.

Rutte liet Verdonk haar gang gaan en herhaalde steeds dat hij juist blij was dat Verdonk – met een volledig op haar persoon gerichte campagne – kiezers naar de VVD probeerde te trekken. Volgens Rutte paste het in de liberale traditie om niet één leider te hebben, maar meerdere kopstukken. Verdonk en Kamp, maar ook vice-premier Zalm, hoorden daar wat hem betreft bij.

Toen gisteren de definitieve uitslag van de Kamerverkiezingen van afgelopen woensdag bekend werd, bleek waar die opstelling toe heeft geleid. Verdonk haalde 620.555 stemmen, Rutte 553.200. Verdonk reageerde euforisch: „Fantastisch, ik heb er geen woorden voor, 60.000 stemmen. Ik ben er stil van.” Op de vraag of ze het leiderschap van de VVD nu gaat opeisen, zei ze: „Ik wil dit eerst even laten bezinken, maar morgen kom ik er mee naar buiten.” Daarmee stelde zij impliciet de positie van Rutte ter discussie. Een medestander van Verdonk vindt het „belachelijk” dat de partij geen consequenties verbindt aan de historische uitslag.

Grote vraag was vanochtend wat Verdonk met de uitslag gaat doen. Aan het eind van de middag zou Verdonk in een café aan het Haagse Plein opheldering geven. Tot die tijd wilde ze niets zeggen, zelfs niet tegen Rutte. Pikant is dat gelijktijdig afscheid wordt genomen van de enkele prominente VVD’ers die niet terugkeren, onder wie oud-fractievoorzitter Jozias van Aartsen en diens voormalige vice-fractievoorzitter Bibi de Vries.

Formeel heeft Verdonk weinig mogelijkheden om Rutte uit het zadel te krijgen. Als de fractie vasthoudt aan het leiderschap van Rutte, heeft zij het nakijken. Afgelopen donderdag nog werd Rutte, ondanks het zetelverlies de dag ervoor, unaniem tot fractievoorzitter herkozen, dus ook door Verdonk. Rutte zegt desgevraagd ook dat de leden hem tot lijsttrekker hebben gekozen en de fractie hem tot fractievoorzitter. Daarmee is voor hem de zaak gesloten.

De enige andere formele optie die Verdonk rest is het uitschrijven van een buitengewoon ledencongres. Daar zou zij het lijsttrekkerschap van Rutte ter discussie kunnen stellen.

Maar de VVD is even moe van leiderschapsstrijd, zo lijkt het. Rutte is alweer de vierde leider in vijf jaar tijd (na Dijkstal, Zalm en Van Aartsen). Opnieuw een interne crisis is een weinig aanlokkelijk perspectief.

Maar ook als Verdonk mocht besluiten zich inderdaad achter Rutte te scharen, zijn de problemen voor de VVD nog niet voorbij. Verdonk heeft een zelfstandige positie in de partij en zal daar gebruik van willen maken. Daar komt bij dat ook intern de discussie door zal gaan. Als dat niet in de partijtop gebeurt, dan wel in de lagere regionen. De eerste uiting daarvan kan waarschijnlijk al over twee weken zichtbaar worden: op 9 december houdt de VVD een partijraad in Rotterdam, waar teruggeblikt zal worden op de landelijke Tweede-Kamerverkiezingen.

Rutte zal de komende jaren hard moeten knokken voor zijn positie, zeggen VVD’ers. De Provinciale-Statenverkiezingen van maart volgend jaar worden nu al als verloren beschouwd, maar daarna moet het zondagskind aan de slag, heet het in liberale kring. Men vraagt zich daarbij in stilte af hoe lang Rutte, gezien de stemming in de partij, zelf nog door wil. Mogelijk wacht Verdonk vooralsnog gewoon af.