Rusland: Poetin had geen belang bij moord

Rusland speculeert, na aanvankelijk zwijgen, druk mee over de vraag wie ex-KGB’ er Litvinenko vermoordde, en waarom, en wáár hij met polonium 210 werd vergiftigd.

Het is inmiddels bijna een spelletje Russisch Cluedo: wie vermoordde ex-spion Alexander Litvinenko? Oligarch Berezovski, in de Itsu sushibar, met thallium? President Poetin, in de lobby van het Millennium Hotel, met polonium 210?

Vrijdag overleed Litvinenko, gewezen luitenant-kolonel van de KGB en diens opvolger FSB, in een ziekenhuis in Londen. Het moordwapen lijkt nu vast te staan: in zijn urine werden sporen van het zeer radioactieve polonium 210 gevonden. Een moeilijk verkrijgbaar en duur gif, dat alleen in gespecialiseerde nucleaire faciliteiten gefabriceerd wordt. Met een halveringstijd van 138 dagen dient het ‘vers’ te worden toegediend en nauwkeurig gedoseerd, wil het slachtoffer niet te snel overlijden.

Russische media hielden zich vorige week stil over Litvinenko, nu is hij voorpaginanieuws. Wie heeft het gedaan? Of eigenlijk: wie had er belang bij? Poetin niet: de zaak bracht hem vrijdag op de EU-top in Helsinki in grote verlegenheid. Staatsmedia wijzen vooral op zijn aartsvijand, de Russische zakentycoon Berezovski die in Londen asiel geniet. Hij gold als de broodheer van Litvinenko.

Gisteren wierpen Russische kranten vooral rookgordijnen op. Zo zou Litvinenko zichzelf polonium 210 hebben toegediend, betrokken zijn bij smokkel in nucleair materiaal of islamitische terroristen assisteren bij het maken van een ‘radiologische bom’. Of is Litvinenko helemaal niet vergiftigd en leed hij aan een extreem snelwerkende kanker? Vanuit Israël doet voormalig Yukos-miljardair Leonid Nevzlin een duit in het zakje: Litvinenko gaf hem enkele weken geleden een dossier met nieuwe feiten over de sloop van het olieconcern.

Russische experts wijzen erop dat polonium 210 ook uit de VS of het Verenigd Koninkrijk kan komen. De eminente kerngeleerde Velitsjov stelt dat het middel in Rusland onder strikte controle staat, maar dat hij een ‘onaangenaam verhaal’ kent over Oostenrijk: daar zou het in ziekenhuizen gewoon in het medicijnenkabinet staan, naast de aspirine. Oostenrijk noemt dat absurd.

Ook serieuze analisten speculeren er op los. Zij interpreteren de moord in het kader van de interne machtsstrijd binnen het Kremlin over 2008, als Poetin wil aftreden als president. Analist Josif Diskin trekt een lijn tussen de geruchtmakende moorden op centrale bankier Kozlov, journaliste Politkovskaja en Litvinenko. Het zijn, zo meent Diskin, bewuste aanslagen op het prestige van Rusland. Doel is Poetin te dwingen „te onderhandelen over de keuze van zijn opvolger, en nog liever hem te dwingen aan te blijven voor een derde termijn”.

Diskin wijst erop dat gewezen KGB-agenten onder Poetin een heersende klasse zijn die alle sleutelposten in de bureaucratie en zakenleven bezetten. Kiest Poetin een opvolger buiten dit netwerk van ‘oude kameraden’, dan bedreigt dat hun positie. Volgens analist Aleksandr Goltz is het voor deze ‘siloviki’ (sterke mannen) ‘een kwestie van leven of dood’ te voorkomen dat Poetin „toetreedt tot die informele club van leiders in ruste die vrolijk over de wereld trekken, lezingen gevend en van het leven genietend”.

De dwarse analist Stanislav Belkovski komt met de antithese: de moord is het werk van de zogeheten ‘Petersburgse liberalen’ Hun kandidaat is Dmitri Medvedev, vice-premier en voorzitter van gasgigant Gazprom. De moord op Litvinenko moet Poetin dwingen zich van de siloviki te ontdoen.

Scotland Yard moet op dit moment de vraag oplossen: waar werd Litvinenko vergiftigd? Sinds 1 november, de dag van de toediening, liet Litvinenko een spoor van radioactiviteit achter, via urine, zweet en speeksel. Naast het ziekenhuis heeft de politie sporen polonium 210 aangetroffen in de bar van het Millenniumhotel, in de Itsu sushibar, waar hij at tijdens een ontmoeting met de Italiaanse KGB-expert Mario Scaramella, in zijn woonhuis, in een kantoor van beveiligingsbedrijf Erinys UK Ltd en in het kantoor van Berezovski. Door zijn route te reconstrueren, moet het mogelijk zijn de plaats des misdrijfs te vinden. Waar was Litvinenko het eerst?

Mogelijk is dat de sushibar. In de bar van het Millenniumhotel wilde Litvinenko ’s middags over zaken praten met twee Russen: Dmitri Kovtoen en Andrej Loegovoi. De laatste is een gewezen bodyguard die ooit voor Berezovski werkte. Loegovoi zegt dat ze groene thee en gin nuttigden, maar Litvinenko dronk niets. Loegovoi’s echtgenote en zoon waren bij het gesprek aanwezig. De volgende dag was een zakenlunch met Litvinenko gepland, maar Litvinenko zegde af wegens ziekte.

De vraag is nu wanneer Litvinenko het kantoor van Erinys bezocht en het kantoor van Berezovski. Volgens diens assistent, Aleksandr Goldfarb, wipte Litvinenko laat op de middag van 1 november nog even langs. Dat moet eenvoudig te controleren zijn.