‘Gijzeling journalisten knabbelt aan rechtsstaat’

Het vastzetten van Telegraaf- journalisten gaat te ver, vinden juristen. „Bronbescherming is meer dan alleen stoerdoenerij.” Wanneer wordt de nationale veiligheid bedreigd?

Hun tandenborstel en schone kleren hadden de twee journalisten van De Telegraaf al meegenomen. Gisteren werden de verslaggevers Joost de Haas en Bart Mos na afloop van een verhoor door de rechter-commissaris in gijzeling genomen. Ze weigeren hun bronnen te openbaren in de strafzaak tegen oud-BVD-agent Paul H. Die wordt verdacht van het bezit en doorgeven van staatsgeheime dossiers over crimineel Mink K. De informatie kwam in januariin handen van de twee verslaggevers. Gevolg: de twee journalisten zitten sinds gisteren in de cel in Scheveningen.

Niet het Openbaar Ministerie (OM), maar advocaat Bas Martens van de oud-medewerker van de inlichtingendienst wil weten hoe deze geheime informatie bij de krant terecht is gekomen. De rechter-commissaris voldeed aan het verzoek om de bronnen prijs te geven omdat volgens hem de staatsveiligheid wegens het lekken in het geding zou zijn.

Journalisten hebben een zogeheten verschoningsrecht (het recht om bronnen niet te openbaren). Dit staat in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Hierin geldt voor het geheim houden van bronnen ‘ja, tenzij’. Voor de rechtercommissaris was dit een geval van ‘tenzij’, met als argument de staatsveiligheid en de rechtsorde die in het geding zouden zijn gekomen door het lekken van BVD-dossiers.

Het gijzelen van journalisten om zo hun bronnen te openbaren is een juridisch paardenmiddel, meent Egbert Dommering, advocaat en hoogleraar informatierecht aan de Universiteit van Amsterdam. Hij noemt de beslissing „kort door de bocht”. De belangenafweging van de rechter-commissaris noemt hij „aanvechtbaar”. „Het klemmende belang van staatsveiligheid zie ik niet.”

Ook Victor Koppe, een van de advocaten van Bart Mos en Joost de Haas is verbaasd over de beslissing. „Alleen als er bij wijze van spreken morgen een bom zou ontploffen, en mijn cliënten weten wie die bom heeft geplaatst, komen ze in aanmerking voor gijzeling. Dat is hier niet het geval.” Koppe benadrukt dat de BVD-informatie uit begin jaren 90 dateert. „Het gaat om informatie die al lang in het criminele circuit circuleert.”

Begin deze maand nog besloot het OM in Breda om de journalisten te ontslaan van rechtsvervolging. Toen gebruikte het OM nog het argument dat de publicatie van beide verslaggevers de staatsveiligheid juist niet voldoende in het geding heeft bracht om ze te vervolgen. Koppe noemt dit „niet consequent”. Ook zijn alle verdachten in de strafzaak op vrije voeten gesteld omdat er geen gronden zijn voor een voorlopige hechtenis. „Dan is het raar dat Joost de Haas en Bart Mos nu vast zitten.”

Hoogleraar Dommering signaleert een trend bij justitie en de rechtelijke macht om journalisten sneller te gijzelen. „Het lijkt alsof alles moet wijken voor terreur- en criminaliteitsbestrijding. Dit knabbelt aan de rechtsregels van de rechtsstaat.”

Thomas Bruning van de Nederlandse Vereniging voor Journalisten deelt deze mening. „Bronbescherming is meer dan alleen stoerdoenerij van een journalist. Justitie en rechters beseffen dat te weinig.” Als de bronbescherming in het geding komt, kan de journalist zijn functie als waakhond niet meer vervullen, zegt Bruning. „Bronnen moeten de absolute zekerheid hebben dat hun identiteit vertrouwelijk blijft. De journalist moet openstaan voor de buitenwereld, anders krijgt deze niets meer boven water.” Bruning stelt België als voorbeeld. „Daar zijn de rechten voor journalisten onlangs beter verankerd in de wet. Misschien moeten we in Nederland onze wetgeving ook nog maar eens gaan bekijken.

Na een rapport van de Commissie Verschoningsrecht uit 2001 praat de NVJ jaarlijks met het de voorzitter van het collega van procureurs-generaal over het onderwerp bronbescherming.

Advocaat Victor Koppe zegt in beroep te gaan tegen de gijzeling. Bovendien buigt de raadkamer zich morgenmiddag over de beslissing van de rechtercommissaris. De raadkamer kan de gijzeling nog terugdraaien. Zoniet, dan zal om de twaalf dagen worden bekeken of Joost de Haas en Bart Mos hun cel in Scheveningen mogen verlaten.