Zwitsers bang om de boot te missen

De Zwitsers zijn gisteren per referendum akkoord gegaan met de donatie van een miljard frank aan de nieuwe EU-lidstaten. Nu is de weg vrij voor Brussel om Zwitserland te confronteren met oude grieven over belastingen.

De twee vrouwelijke ministers uit de Zwitserse regering omhelsden elkaar gistermiddag zichtbaar opgelucht, toen ze hoorden dat hun landgenoten voor de derde keer in anderhalf jaar bij een referendum ja hadden gezegd tegen méér samenwerking met de Europese Unie. Maar Doris Leuthard (Economie) en Micheline Calmy-Rey (Buitenlandse Zaken) kunnen hun borst meteen natmaken: deze week beginnen er nieuwe onderhandelingen tussen Zwitserland en de EU. En het zal er hard aan toegaan. Want Brussel heeft een hele lijst klachten klaarliggen voor de Zwitsers.

Het referendum van gisteren ging over de vraag of Zwitserland één miljard frank (630 miljoen euro) ontwikkelingsgeld aan de tien nieuwe EU-landen moet geven. 53,4 procent van de Zwitsers stemde ja – een krappe meerderheid dus. De voorstanders komen vooral uit de grote steden en uit grensgebieden. Zij vinden het logisch dat Zwitserland Polen of Hongaren helpt met bruggenbouw en onderwijs- en milieuprojecten.

Zwitserland is geen lid van de EU en hóeft de EU-uitbreiding dus niet te financieren. Maar dankzij allerlei akkoorden tussen Bern en Brussel hebben Zwitserse bedrijven wél vrij toegang tot de groei-economieën in deze tien landen. Zwitserland profiteert economisch van die uitbreiding – en voor wat hoort wat.

Veel tegenstanders (46,6 procent) wonen juist op het platteland, ver van de grenzen met EU-landen als Frankrijk of Duitsland. Zij zien toenadering tussen Zwitserland en de EU als bedreiging voor hun ‘eigenheid’. Volgens hen is het miljard voor de nieuwe EU-landen afgedwongen door Brussel. Hun angst is dat de regering, door méér met de EU samen te werken, uiteindelijk naar Brussels pijpen moet dansen. Zo verliest Bern de controle over de eigen portemonnee. In hun ogen is Brussel ‘Big Brother’.

Nu zij wederom verloren hebben, begint er deze week al een nieuwe ronde onderhandelingen tussen Zwitserse diplomaten en hun collega’s uit de 25 EU-landen over meer samenwerking. Zoals meestal is Zwitserland vragende partij. De Zwitsers willen nu meedoen aan het Europese voedselagentschap, aan het Galileo-satellietproject en aan het Europese centrum voor de bestrijding van besmettelijke ziektes (ECDC). Ook willen ze dat Zwitserse wetenschappers deelnemen aan gemeenschappelijk EU-onderzoek en willen ze de Europese elektriciteitsmarkt op. De Zwitsers, blijkt uit deze waslijst wel weer, zijn doodsbang om de Europese boot te missen. Daarom willen ze zoveel mogelijk meeprofiteren van de voordeeltjes van de Europese samenwerking.

Dat heeft een prijs. In Brussel vinden ze het best als de Zwitsers ergens aan meedoen, maar dan moeten ze ook meebetalen. En omdat de Zwitserse regering juist dát aspect thuis zo moeilijk kan verkopen, zijn de onderhandelingen altijd keihard. Diplomaten en Europese functionarissen in Brussel vinden de rijke Zwitsers nogal gierig. Noorwegen, dat in hetzelfde schuitje zit als Zwitserland, doet nooit moeilijk over geld. Zo gaf Oslo tweemaal zoveel aan de tien nieuwe EU-landen als Bern. Zonder mokken. Maar goed, Noorwegen heeft ook nooit referenda over Europa.

Minister Leuthard zei gisteren in Bern dat het referendum Zwitserland weer „enorme geloofwaardigheid” gaf bij de EU. Maar in Brussel waren de reacties lauw. De Europese Commissie liet weten dat „dit besluit in het belang van Zwitserland” was. Europese onderhandelaars zeggen dat ze Zwitserland best méér goodies willen geven. Maar eerst vallen er wat oude lijken uit de kast: twee flinke belastingvetes.

Een paar jaar geleden beloofden de Zwitsers, in ruil voor allerlei gunsten, om spaargeld van EU-burgers op Zwitserse bankrekeningen te belasten. Jaarlijks zouden ze deze bronbelasting overmaken naar Brussel. Die bronbelasting wordt op rente geheven, niet op dividend. En wat blijkt? Zwitserse banken hebben veel Europese rekeninghouders geholpen om renterekeningen om te zetten in dividendrekeningen. Er is nauwelijks bronbelasting van Bern naar Brussel gestuurd het afgelopen jaar. Brussel voelt zich bekocht.

Ook lokken Zwitserse kantons grote internationale bedrijven uit de EU weg met superlage belastingtarieven. Die bedrijven verhuizen naar postadressen in Obwald of Appenzell, en betalen niets meer voor hun activiteiten in de EU. Weinig solidair van de Zwitsers, vinden ze in Brussel. De voorzitter van de Europese Commissie, José Manuel Barroso, heeft deze zomer gezegd dat hij dit als verkapte staatshulp voor buitenlandse bedrijven beschouwt (Zwitserse bedrijven betalen in eigen land wèl het volle pond), wat tegen de EU-regels is. Maar Zwitserland vindt dat het als niet-EU-lid met die regels niets te maken heeft. Bovendien zijn kantons fiscaal autonoom en heeft Bern over hun tarieven niets te zeggen.

De Commissie heeft een stevig dossier klaar over deze grieven. Sinds juli heeft niemand er de Zwitsers meer publiekelijk op aangesproken, om de uitslag van het referendum van gisteren niet te beïnvloeden. Maar nu, zeggen ingewijden, zullen ze hen ermee om de oren slaan. Genoeg garanties, dus, voor een nieuwe ronde blufpoker.

Rectificatie / Gerectificeerd

Noorwegen heeft nooit referenda gehouden over Europa, meldt het artikel Zwitsers bang om de boot te missen (27 november, pagina 5) ten onrechte. In 1972 verwierpen de Noren een voorstel om lid te worden van wat toen nog de Europese Economische Gemeenschap (EEG) heette. In 1994, toen Zweden en Finland instemden met toetreding tot de Europese Unie, stemde opnieuw een meerderheid van de Noren tegen. Recente opiniepeilingen laten zien dat 42 procent van de Noren EU-lidmaatschap afwijst; 36 procent is voorstander.