Stemwijzer hielp Wilders

De verkiezingen zijn bepaald tussen 15 oktober en 13 november, zo blijkt uit een analyse door de VU en UvA van duizenden krantenberichten.

De kiezer heeft op 22 november voor een verdere polarisatie gezorgd in het politieke landschap. De satellietpartijen ChristenUnie, SP en Wilders wonnen ten koste van hun ‘moederpartijen’ CDA, PvdA en VVD. Nederland wil een uitgesprokener politiek, zei ChristenUnie-voorman André Rouvoet. Maar hoe kwam de kiezer tot zijn oordeel?

Wie de campagne van 2006 vergelijkt met eerdere campagnes, kan constateren dat in de kranten de aandacht voor het inhoudelijke nieuws groot was in vergelijking met de aandacht voor partijpolitieke conflicten en het wedstrijdnieuws. Verder was er in 2006 veel aandacht voor toekomstige regeringscoalities.

De verkiezingen van afgelopen woensdag zijn bepaald in de periode tussen 15 oktober en 13 november, zo blijkt uit een analyse door de Vrije Universiteit en de Universiteit van Amsterdam van duizenden krantenberichten. In die periode tekenden de krachtsverhoudingen tussen de partijen zich in de dagelijkse berichtgeving af. Het CDA liet geen gelegenheid onbenut om de PvdA aan te vallen, waarbij de toon ook feller werd. De PvdA liet na dat met een even harde toon en evenveel ‘negatief CDA-nieuws’ te weerleggen.

Gevolg was dat het CDA in de peilingen herstelde, terwijl dePvdA weggleed. Dat leidde weer tot een lawine aan nieuws over succes en falen, waarbij de PvdA als verliezer werd weggezet en het CDA in de lift zat.

Daarnaast had Bos nog steeds last van interne kritiek. De aanvallen van het CDA dat Bos een draaikont zou zijn, begonnen zich uit te betalen voor het CDA. Overigens mede dankzij Bos zelf. CDA-campagneleider Jack de Vries zei de ochtend na de verkiezingen: „We zijn Wouter Bos dankbaar dat hij zelf de kaart van de onzekerheid heeft gespeeld”, doelend op Bos’ veel bekritiseerde voorstel om de AOW aan te pakken (en rijke ouderen mee te laten betalen aan hun AOW). De PvdA stelde zich als een ‘paarse’ partij op, door de VVD niet hard aan te pakken.

In het eindspel van de campagne (vanaf 13 november) zette Bos alsnog een tegenoffensief in, wellicht onder invloed van interne kritiek van oud-minister Margreeth de Boer en oud-Senator Joop van den Berg. Bos viel het CDA hard en fel aan. De interne kritiek bij de PvdA verstomde, de peilingen lieten een herstel van de nek-aan-nek-race zien tussen Bos en Balkenende.

Bij de VVD gebeurde hetzelfde: de interne kritiek verstomde en Rutte zette de aanval in op de SP. De SP reageerde met eenzelfde offensief richting VVD. Uit kiezersonderzoek bleek dat tussen SP en VVD nauwelijks ‘grensverkeer’ bestond, dus dat was voor Rutte én Marijnissen een ongevaarlijke stap. Tegelijkertijd, ontstond aandacht voor de linkse lente. Links spaarde elkaar en GroenLinks-leider Femke Halsema buitte dat uit door Marijnissen en Bos uit te nodigen voor een diner à trois, hetgeen niet lukte maar wel leidde tot enorm veel aandacht voor links en een gezamenlijk kopje koffie aan de vooravond van het Coolpolitics-debat, maandag 20 november.

Gevolg was dat de kiezer nauwelijks nog inhoudelijke verschillen zag tussen de drie linkse partijen, en vrij kon bewegen tussen die partijen. Dat kan mede als verklaring worden gezien voor de winst van de SP en de klap die de PvdA kreeg: strategisch stemmen ter linkerzijde was niet meer nodig.

Daar kwam bij dat significant meer kiezers dan in 2002 of 2003 zich lieten leiden door de Stemwijzer. Uitgaande van de stellingen die de SP en de PvdA in de Stemwijzer kregen (en waar mensen het mee eens of oneens kunnen zijn) bleek dat gebruikers van de wijzer veel vaker SP dan PvdA geadviseerd kregen. Op basis van eerder onderzoek onder dezelfde groep kiezers, bleek dat gebruikers van de Stemwijzer zich te veel hebben laten leiden door de stemhulp. Hetzelfde gold overigens voor VVD-stemmers die als advies van de Stemwijzer Partij voor de Vrijheid van Geert Wilders kregen. Wilders was ook oververtegenwoordigd in de adviezen die de Stemwijzer gaf.

Analoog aan de commentaren in buitenlandse kranten, concluderen de onderzoekers dat het voornamelijk een naar binnen gerichte campagne is geweest, waarbij conservatieve thema’s als immigratie en integratie en normen en waarden aan bod kwamen. Het is daarom ook niet toevallig dat de verkiezingen van 2006 dezelfde winnaars kent als die van het referendum over de Europese Grondwet in 2005: de SP en Wilders.

Het hele onderzoek is te vinden op www.kies2006.nl