Stel het wie-met-wie pimpampetten uit

Redacteur NRC Handelsblad

Als Balkenende’s campagneleider Jack de Vries voor Wouter Bos had gewerkt, was het verlies van de PvdA waarschijnlijk tot één zetel beperkt gebleven. Balkenende mét Jack ging voor goud en hij won! De minister-president kraaide woensdag victorie. Menselijk gezien begrijpelijk, gezien de hagelbuien van hoon waar hij doorheen is gegaan. Maar het CDA-‘we rule this country’-gevoel verdampte nog tijdens de avond. De ‘overwinning’ was ook wat curieus met drie zetels verlies, het beleid afgestraft en geen logische meerderheid in zicht.

RTL4 en TNS Nipo deden hun reputatie geen goed door tien minuten voordat de stembussen dichtgingen al met een voorspelling van de uitslag te komen. Aandachttrekkerij die het uitbrengen van de laatste stemmen kon beïnvloeden. Het was hun verdiende loon dat die peiling nog iets verder van de einduitslag zat dan waar NOS/De Hond later mee kwamen. Voorspellingen doen op een Nederlandse verkiezingsavond is sowieso een zinloos spelletje, omdat na een paar uur de echte uitslag al binnen handbereik is.

De peilingen waren nog niet over het scherm gerold of de meeste vragen aan lijsttrekkers gingen over coalitiemogelijkheden. Vooral getalsmatig. Winnaars en verliezers, zij kregen geen minuut tijd voor vreugde of rouw. Met wie wilt u? Kunt u ook met B en C? En met wie wilt u niet?

Het lijkt typisch Nederlands-nuchter. Overgaan tot de orde van de dag. Tegelijk voorspellen dezen en genen al dat de formatie wel weer eens lang kan gaan duren. Terwijl niemand raar zou opkijken als het volgende kabinet snel valt. Het is immers een grillig, ontevreden volk dat het politieke midden heeft verlaten ten gunste van de meer uitgesproken standpunten: een conservatiever CDA, een anti-Europese sociaal-linkse SP en een islamonegatieve groep-Wilders.

De partijen die het slecht hebben gedaan, moet verwerking worden gegund. In de sterk verpersonaliseerde campagnes van nu worden partijen in onmenselijke mate afgerekend op de imago-genialiteit van hun voorman. En op het marketingtalent van die voorman, ‘gepositioneerd’ op een wolkje wollig gedefinieerde ideeën. De CDA-folder die ik op verkiezingsdag in de Haagse binnenstad kreeg uitgereikt, had ook van een levensverzekeraar kunnen zijn, of van een verhuurder van verzorgde weekeinden – prettig groen, met een lachende huisvader op de omslag.

Geborgenheid en even geduld met de wereld hebben woensdag gewonnen. Illusies natuurlijk, maar er is kennelijk een markt voor. De geest van Fortuyn is verneveld en leeft voort in de achterbannen van Marijnissen, Wilders en Balkenende. De veenbrand is niet geblust maar hoogstens verspreid. Des te minder reden weer te vluchten in het steriel optellen van zetels. Onbestuurbaarheid kan altijd nog. Het wie-met-wie-cijferspel is de snelste weg naar collectieve radeloosheid. Het drijft mensen bij elkaar die niets met elkaar hebben.

Voorlopig zijn er meer sollicitanten voor de oppositie dan voor regeringsverantwoordelijkheid. En toch moet het land worden geregeerd. Wie dat aandurft, begint aan een ingrijpend avontuur. Tegenover die dienstauto en het BN’er worden staat een overweldigende draaimolen van geleefd worden en hatelijkheden en gekkigheid over je heen krijgen. Wie goed is, doet het niet voor het geld. Wie er toch aan begint, is zot, naïef of een beetje idealist. De laatste categorie is de nuttigste, mits beschermd door enig pragmatisme. De verstandige vrijwilliger voor een rondje landsbestuur heeft baat bij niet te hooggestemde verwachtingen.

Daarom is het misschien een goed idee als de informateur zich eerst eens zet aan het opstellen van een lijstje met een paar grote zaken die volgens veel mensen geregeld moeten worden. In de serie Het Zakenkabinet van Het Financieele Dagblad hebben zes opbouwende landgenoten de afgelopen weken geïnventariseerd wat er deugt en wat er loos is in dit land. Daar is best uit te komen. Het zou veel vertrouwen in de politiek teruggeven als er – ondanks alle crisispraat – een paar van werden geregeld.

Te denken valt aan: onderwijs, verkeer en vervoer, fatsoenlijke voltooiïng van het zorgstelsel, een definitie van wat Nederland van Europa verwacht en met Europa wil, ernst maken met duurzaamheid. Als een volgend kabinet op (een paar van) deze punten serieuze vooruitgang boekte, was het een succesnummer. Dan hoeft dat kabinet niet eens te vallen na de Provinciale Staten-verkiezingen van maart volgend jaar. Bij een cijfermatig gedwongen huwelijk zonder gemeenschappelijke ambities is de kans daarop veel groter.

Ga maar na. Bijna iedereen weet dat we hard bezig zijn een generatie zwakgeletterde kinderen op te leiden. ROC’s met zes uur les in de week, een compleet schandaal. PvdA-bewindslieden hebben met de beste bedoelingen een forse hand gehad in de structurele ruïnering van het onderwijs; waarschijnlijk daarom liet Wouter Bos de kans lopen op te komen voor beter lager, voortgezet en hoger onderwijs. Maar CDA en VVD zijn zwaar medeverantwoordelijk, dus laat de schuldvraag maar zitten. We kunnen beter volgend jaar beginnen met de reparatie. Ook de (soms vetbetaalde) bestuurderscultuur in de semi-overheidswereld van woningbouwcorporaties, energievoorziening en zorg kan een scheut SP-kleinschaligheid goed gebruiken, om te beginnen met de thuiszorg.

Een spoedbehandeling dringt zich verder op voor het absurde spektakel dat dit land zienderogen verder vastloopt op de weg en op het spoor. Iedere economische en intermenselijke activiteit lijdt eronder en we doen niks. Deze achterblijvende mobiliteit wordt snel een symbool van geestelijke lethargie. Het Verenigd Europa blijft zich uitbreiden en moet een nieuw verdrag sluiten om bestuurbaar te blijven – wij doen niet mee. Zelfs Jan Marijnissen zal er meer over moeten bedenken dan die ene alinea en een paar sneren in zijn programma.

Kortom, als de koningin en de partijen die ‘aan zet zijn’ de informateur eens zouden machtigen een paar van die onderwerpen op een piepklein boodschappenlijstje te zetten, met zo beperkt mogelijk geformuleerde oplossingsrichtingen, dan stellen we het pimpampetten over wie-met-wie uit tot een moment waarop die vraag gekoppeld is aan wat er moet gebeuren met het land. Het kabinet dat daar uit voortkomt heeft een beslissende inspiratievoorsprong op een coalitie ontstaan uit de puur-Haagse werkelijkheid van de 75+1-overwegingen. We hebben geen zakenkabinet nodig, maar een kabinet dat zaken doet.

opklaringen@nrc.nl