‘Maffia kan nu eenmaal niet makkelijk delen’

In Congo gaat alle macht naar de winnaar. Daarom weigert de vorige week herkozen president Kabila zijn tegenstander Bemba de hand te reiken, ondanks diens grote aanhang.

Francesca slaat elke ochtend weer een zucht van verlichting als ze op weg naar haar werk de VN-troepen bij het huis van Jean-Pierre Bemba ziet. „De troepen van de Verenigde Naties hebben de afgelopen dagen een oorlog in Kinshasa voorkomen”, zegt ze. „Laat ze niet vertrekken bij Bemba’s huis, want dan kan de geschiedenis zich herhalen”.

Francesca is politicoloog. Ze waarschuwt voor herhaling van de zwartste bladzijde uit het recente Congolese verleden: de moord op premier Patrice Lumumba in 1961. Hij woonde een paar huizen verder op de Boulevard van de 30ste juni dan Bemba nu. Hij verliet zijn door de VN beveiligde woning, waarop soldaten van legerleider Mobutu hem te pakken kregen, hem martelden en doodden.

Congo maakte al vele politieke moorden mee. Precies veertig jaar na Lumumba’s dood overleed president Laurent Kabila door een kogel van zijn lijfwacht. „Bemba vreest eenzelfde lot”, vertelt Francesca. „Sinds in augustus zijn helikopter bij gevechten rond zijn huis in vlammen opging staat hij doodsangsten uit. Met die helikopter kon hij in vijf minuten naar Congo-Brazaville vluchten.” In augustus konden de VN op het nippertje voorkomen dat Bemba werd gedood door elitetroepen van president Joseph Kabila.

Bemba en zijn 600 strijders zitten klem in de Congolese hoofdstad. Volgens het vredesakkoord van 2003 mochten alle krijgsheren ongeveer honderd lijfwachten behouden; alle andere soldaten zouden in een nieuw nationaal leger worden opgenomen. „Er is geen nieuw leger gevormd en ik denk dat Kabila daar na zijn verkiezingsoverwinning ook niet meer aan zal werken, want the winner takes all”, oordeelt een westerse diplomaat, betrokken bij het democratiseringsproces. Tegen de afspraken in behield Bemba honderden lijfwachten in Kinshasa en duizenden gewapende aanhangers in zijn thuisbasis, de provincie Equateur. Kabila weigerde zijn ruim 12.000 man tellende Presidentiële Garde te ontbinden.

De gewapende impasse op de Boulevard is niet louter een veiligheidszaak. „Als de groep politici en militairen rond Kabila geen ruimte creëert voor de verliezers zal de oppositie straks het democratische systeem dood verklaren en de oorlog hervatten”, analyseert een VN-bron. „Kabila heeft Bemba sinds de uitslag vorige week nog steeds niet de hand gereikt. Zijn hardliners beïnvloeden hem. In het parlement weigert de coalitie rond Kabila de macht te delen met de oppositie.”

Bemba won een verrassende 43 procent van de stemmen en zijn aanhangers zullen in de meeste provinciale parlementen de meerderheid krijgen. „Bemba weigert de zege van Kabila te aanvaarden, maar de uitslag betekent ook dat er een hele forse oppositie bestaat en dat zou Kabila moeten accepteren”, vervolgt de VN-bron. Bemba en Kabila werkten vier jaar samen in een overgangsregering, waarom zouden ze nu niet de macht kunnen delen? „Maffia kan nu eenmaal niet gemakkelijk delen”, zegt hij met een verwijzing naar de corrupte praktijken van de twee ruziënde politici en hun coteries.

Het beroep van Bemba dinsdag bij de Hoge Raad tegen de uitslag maakt weinig kans van slagen. Kabila en Bemba waren beiden overtuigd van hun overwinning. Daarom was Kabila zo teleurgesteld na de eerste ronde waarin hij geen absolute meerderheid kreeg, en daarom liet hij het huis van Bemba aanvallen in augustus. Bemba valt het nu moeilijk om met behoud van waardigheid de uitgang op te zoeken. De lijvige leider zou zelf niet de confrontatie zoeken, maar zijn geradicaliseerde aanhangers zijn wel uit op een gevecht.

De tweede ronde van gevechten twee weken geleden werd begonnen door Bemba’s soldaten. Zijn medestander Joseph Olenghakhoy trommelde honderden straatkinderen op die hij betaalde om rellen te schoppen, terwijl Bemba’s soldaten daags ervoor al positie hadden ingenomen.

„Doel van de geïnstigeerde gevechten was om druk uit te oefenen op Bemba om zijn gematigde positie te laten varen”, meent een diplomaat. De ‘duiven’ rond Bemba deserteren sinds enkele dagen en de ‘haviken’ lijken steeds meer macht te krijgen, getuige de nieuwe confrontaties dinsdag toen een deel van het Hooggerechtshof in brand vloog. Er bestaan geen aanwijzingen dat Bemba opdracht gaf tot deze gewelddadigheden.

Zolang de militaire impasse op de Boulevard voortduurt, blijft de kans op een burgeroorlog bestaan. „We hebben tijdens het democratiseringsproces een machine gemaakt waar geen motor in blijkt te zitten”, verzucht de bron bij de VN. De ambassadeur: „We moeten dit land democratiseren met leiders die geen democraten zijn.”