Duurzaam digitaal

Hoe bewaren bibliotheken informatie in digitale publicaties en op websites voor het nageslacht? Er moet nog veel gedaan worden. Ewoud Sanders

Iedereen die al een tijd met een computer werkt, kent het: je hebt een keer een cd-rom aangeschaft, maar inmiddels kun je die niet meer raadplegen omdat de software of de hardware is verouderd. Dat gebeurt niet slechts bij één titel, maar bij duizenden. Bij iedere introductie van een nieuw besturingssysteem komen talloze cd-roms en andere informatiedragers op de digitale vuilnishoop terecht. Ze zijn niet meer te lezen, onbruikbaar geworden, afgeschreven. Alles bij elkaar leidt dit tot een kolossale informatievernietiging.

Voor particulieren is de schade doorgaans te overzien. Van de belangrijkste en commercieel succesvolste digitale publicaties komen doorgaans updates. Maar wereldwijd proberen de grote wetenschappelijke bibliotheken óók de belangrijke digitale publicaties te verzamelen. Hoe houden ze die leesbaar in een wereld waarin de technische innovaties over elkaar heen buitelen?

onderzoek

Over de strategieën die bibliotheken volgen om publicaties vervolgens zo lang mogelijk toegankelijk te houden, deed Ingeborg Verheul, medewerker van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag onlangs onderzoek. Dit onderzoek, getiteld Networking for Digital Preservation, is gebaseerd op een schriftelijke rondgang langs vijftien toonaangevende nationale bibliotheken in Europa, China, Japan, Nieuw-Zeeland en Australië.

Wat zijn de belangrijkste bevindingen van Verheul? „Je kunt het probleem van digitale duurzaamheid”, vertelt zij, „op twee manieren benaderen. Je kunt ervoor zorgen dat het digitale object via migratie wordt aangepast aan nieuwe hardware en software. Of je kunt gebruikmaken van emulatie, waarbij nieuwe hard- en software zich gedragen als de oude, zodat ze het oorspronkelijke digitale object kunnen weergeven. Anders gezegd: zo’n oude cd-rom denkt dan dat-ie nog steeds in z’n vertrouwde pc zit, maar in feite is alles nieuw, bij de tijd.”

Welke aanpak is het best? Dat ligt eraan wat je doel is, zegt Verheul. „Migratie is nuttig wanneer de informatie centraal staat. Emulatie is nuttig als je het oorspronkelijke uiterlijk van de digitale publicatie wilt reproduceren. Op dit moment worden migratie en emulatie overigens nog maar op kleine schaal toegepast. Dat komt door de hoge kosten. Maar voor welke strategie je ook kiest: er zullen altijd herhaalde acties nodig zijn. De techniek dendert immers voort. Om de zoveel tijd zul je dus een stap moeten zetten om verouderde opslagmedia toegankelijk te houden.”

Voor de Koninklijke Bibliotheek (KB) is dit niet louter theorie. Sterker, samen met Australië behoort de KB tot de koplopers als het gaat om de conservering en het toegankelijk houden van digitale informatie. Al in 2003 begon de KB met het zogenaamde e-Depot, een elektronisch opslagsysteem waarvoor uitgevers elektronische gegevens kunnen aanleveren. Inmiddels worden deze gegevens vrijwel volledig automatisch verwerkt. Sinds 2003 zijn er bijna zeven miljoen elektronische publicaties in het e-Depot opgeslagen.

verdubbeld

Dat klinkt indrukwekkend, zeven miljoen publicaties, maar het aantal websites in de wereld is in anderhalf jaar tijd verdubbeld tot ruim honderd miljoen. Dat zijn ook digitale publicaties – niet allemaal even nuttig weliswaar, maar bij elkaar toch een schat aan informatie. In hoeverre streven de grote wetenschappelijke bibliotheken ernaar om ook díe informatie te bewaren?

Ingeborg Verheul: „Met name Australië en Engeland zijn ver met de zogenoemde webarchivering. De Verenigde Staten hebben als eerste een nationaal programma ontwikkeld voor het behoud van digitaal materiaal.” Ook de KB is begonnen met een webarchiveringsproject. Vanaf 2007 moet de opname van websites onderdeel gaan uitmaken van het e-Depot.

Verheul benadrukt hoe belangrijk het is om bij dit alles internationaal samen te werken, om uitwisselbare en gestandaardiseerde methoden te ontwikkelen. De goede wil is er, merkte zij tijdens haar onderzoek, dat haar anderhalf jaar werk kostte. Maar er moet nog veel gebeuren. Bij haar onderzoek stelde zij vast dat slechts twee van de vijftien bibliotheken over een operationeel depotsysteem voor digitale informatie beschikken: de KB en de nationale bibliotheek van Australië.

Ingeborg Verheul, Networking for digital preservation; current practice in 15 national libraries. IFLA Publications 119. München, KG Saur Verlag, 2006. ISBN 3598218748