Bezoek paus staat in teken van de islam

Bij het vorige bezoek van een paus aan Turkije was de islam nog geen thema. Inmiddels is dat anders, zeker nu er een paus op bezoek komt die in Turkije omstreden is.

Volgende week waarschijnlijk geen blije volksmassa’s voor Benedictus XVI in Turkije, en dus ook geen pausmobiel. De moslims zitten sinds recente uitspraken van de paus over de islam niet op hem te wachten. En de enkele tienduizenden katholieken en orthodoxen die nog leven in Turkije kunnen de paus als ze willen wel in de kerken ontmoeten, zo is de gedachte.

Na Paulus VI in 1967 en Johannes Paulus II in 1979 is paus Benedictus XVI de derde katholieke kerkvorst die een reis naar Turkije maakt. De eerste twee bezoeken stonden in het teken van het verbeteren van de relaties tussen de orthodoxen en de katholieken, de twee grote christelijke kerken die in 1054 van elkaar scheidden tijdens het Grote Schisma.

Islam was tijdens de vorige pauselijke bezoeken nog geen thema. Johannes Paulus nam het woord zelfs niet één keer in de mond. En zijn voorganger beperkte zich tot een korte groet in het Frans aan de moslimautoriteiten. Inmiddels hangt het thema ‘islam’ dreigend boven het bezoek. Zo zeer zelfs dat velen in Italië liever zien dat de paus thuisblijft, omdat ze vrezen voor zijn leven.

Tijdens zijn bezoek aan de Duitse stad Regensburg in september citeerde Benedictus een Byzantijnse veertiende-eeuwse keizer die de islam als „slecht en onmenselijk” omschreef. De uitspraak leidde wereldwijd en ook in Turkije tot verontwaardiging onder moslims. Benedictus was niet meer welkom in Turkije, zo suggereerden sommige Turkse moslimleiders. Alleen doordat hij zijn spijt heeft betuigd (over het feit dat hij verkeerd is begrepen), kan de reis volgende week toch plaatsvinden.

Het bezoek van de paus komt niet lang na de moord op een Italiaanse pastoor in het Turkse Trabzon door een jonge moslim in februari. De orthodoxen, Armeense christenen en de katholieken in Turkije hopen nu op steun van de paus, omdat zij in Turkije juridische problemen tegenkomen. Maar Benedictus zal zijn woorden zorgvuldig moeten kiezen.

Hij zal waarschijnlijk in algemene termen spreken en refereren aan de universele rechten van de mens. Een boodschap als ‘wij geven moslims in het Westen de ruimte, dus jullie moeten christenen dezelfde mogelijkheden bieden’, zou averechts kunnen werken. Door de eeuwen heen vroegen christelijke machten herhaaldelijk extra rechten voor christenen, wat later vaak werd beschouwd als een poging om het Ottomaanse rijk van binnenuit te verzwakken.

Complicerende factor is ook dat Benedictus zich, toen hij nog kardinaal Ratzinger was, diverse keren heeft uitgesproken tegen de toetreding van Turkije tot de EU. Tegen de Franse krant Le Monde zei hij: „Turkije moet zijn toekomst zoeken tussen islamitische organisaties en niet in de van origine christelijke EU.”

De Turkse premier Recep Tayyip Erdogan, voorman van de islamitische AK-partij, zal de paus hooguit maar kort ontmoeten. Hij gaf de voorkeur aan een NAVO-bijeenkomst in Letland. Op de Italiaanse televisie zei hij hierover: „De paus is welkom in Turkije, maar hij moet Mohammed respecteren.” Een regeringswoordvoerder zei gisteren dat Erdogan probeert om de paus voor z’n vertrek op het vliegveld te ontmoeten.