Leve de koningin!

Stilletjes zullen vele staatkundige vernieuwers in de nieuwe Tweede Kamer er waarschijnlijk blij over zijn dat de koningin ook deze keer de regie in de kabinetsformatie heeft. En dat zij dadelijk, gehoord alle ongetwijfeld sterk uiteenlopende adviezen, een informateur aanwijst en later ook een formateur. De Kamer zou natuurlijk zelf een formatiedebat kunnen houden en een voordracht kunnen doen – een mogelijkheid die zij in 1971 al onderstreepte met de aanvaarding van een daarop gerichte motie van de KVP’er Kolfschoten. Maar van die mogelijkheid heeft de Kamer wijselijk nooit gebruikgemaakt en dat zal zij deze keer helemaal niet doen. Kortom: leve de koningin! Over een mogelijke beperking van haar staatkundige rol praten we later nog wel eens.

Het politieke centrum waar de grote partijen hun heil zoeken is woensdag verder vergruisd ten faveure van wat lijsttrekker Rouvoet van de ChristenUnie omschreef als „meer uitgesproken partijen”. Aan zulke partijen, die niet de voorzichtigheid van de grote vertonen, heeft de ontevreden zwevende kiezer blijkbaar behoefte. Dat de drie grote partijen, CDA, PvdA en VVD, samen negentien zetels verloren, terwijl de partij van Marijnissen aan de linkerkant en de debuterende club van de ex-VVD’er Wilders op uiterst rechts samen 26 zetels winst boekten, is een zware slag voor het ‘grijze’ centrum van polderland. En die slag zal nog lang nawerken.

Hoewel de lijsttrekkers van zowel PvdA als VVD hun leidende positie zeggen te behouden, zullen zij mogen rekenen op een stevig intern debat, dat ook over hun eigen aandeel in de misère zal gaan. Binnen de VVD zal dat debat zeker gaan over de vraag of minister Verdonk als lijsttrekker voor een betere beveiliging op de rechterflank zou hebben gezorgd. De VVD is met haar 22 zetels weer terug bij de omvang die zij in 1972 had onder de – toen nog – ‘jongeheer Wiegel’, die de traditionele liberalen versterkte met een flinke populistische vleugel. Sindsdien geldt dat de politieke leider van de VVD die twee groepen bijeen moet houden en dat is de aardige Rutte niet gelukt.

In de PvdA zal lijsttrekker Bos net als in de campagne het verwijt krijgen dat hij niet links genoeg is. Wat meebrengt dat hij in de formatie in de buurt van de SP zal willen blijven. Want een schrikbeeld voor de PvdA zou zijn om straks tot een regeringscoalitie met het CDA te behoren, terwijl de SP in de oppositie zit. En omdat het CDA praktisch onmisbaar is als grootste partij, maar Balkenende cum suis niets voelen voor een coalitie met de SP, een gewezen maoïstische partij, ligt daarin alleen al een formatieobstakel.

Een informateur, waarschijnlijk een van CDA-huize, mag dit obstakel zien op te ruimen. Misschien zal hij zich wel vooral richten op het aantonen van de programmatische onmogelijkheid van een coalitie met de SP. Om vervolgens, gelegitimeerd door deze ook voor Bos wellicht bruikbare vaststelling, te streven naar een coalitie van CDA, PvdA en ChristenUnie (79 zetels).

Indien de PvdA zoiets weigert, zou de informateur mogelijk zelfs de mogelijkheden kunnen bekijken van een minderheidskabinet dat met wisselende meerderheden probeert te regeren. Misschien blijkt uit de opdracht van het staatshoofd zelfs al dat de informateur zo’n veelvoud aan opties mag onderzoeken. Dus dat er, om het in formatieterminologie te zeggen, zowel mag worden onderzocht of een bepaalde combinatie op „vruchtbare samenwerking” met de Tweede Kamer mag rekenen (parlementair meerderheidskabinet), als naar een combinatie die „voldoende steun” in de Kamer krijgt. Enig tempo is geboden, over ruim drie maanden wachten alweer de verkiezingen voor Provinciale Staten, die ook de samenstelling van de Eerste Kamer bepalen. Hoe dan ook, er lopen alom beren over de weg.

Het zal niet gebeuren, maar het zou mooi zijn wanneer al die meer ‘uitgesproken partijen’ in één keer tot regeren zouden kunnen worden geroepen. Dus tot meer dwingend contact met de sociaal-economische, financiële en buitenlandspolitieke werkelijkheden die compromissen nodig maken – compromissen die in de oppositie te omzeilen zijn.

Maar helaas is er woensdag iets heel anders gebeurd. De kiezer heeft het signaal gegeven dat de grote partijen wat radicaler, wat meer ‘uitgesproken’ moeten worden. Dusdoende zouden zij echter niet alleen hun afstand tot die kiezers verkleinen, maar tegelijkertijd hun afstand tot die werkelijkheden dreigen te vergroten. Wie daarin winst ziet, mag het zeggen. En overigens nogmaals: leve de Koningin!

J.M. Bik is medewerker van NRC Handelsblad.