Gevilde mensen

Op school kregen de kinderen destijds het vak menskunde, met het bijbehorend boekje en wandplaten waarop ze konden zien hoe ze onder hun vel eruit zagen. Er waren ook mensmodellen van papier maché die tot onderdelen gedemonteerd konden worden. Spierbundels, het buizenstelsel van de aderen, lichaamsholten, de ogenschijnlijke warboel van de darmen, tenslotte het geraamte, dat alles was al sinds eeuwen geen geheim. Ver voor Christus heeft Hippocrates de mens wetenschappelijk onderzocht. Leonardo da Vinci heeft het allemaal nauwkeurig getekend. De Anatomische les is een van Rembrandts beroemdste schilderijen. Maar zag je als kind voor het eerst wat je allemaal met je meedroeg, dan viel je van de ene verbazing in de andere. Het was leerzaam, zoals bedoeld, maar het was ook een stille sensatie.

Morgen wordt in de Beurs van Berlage de tentoonstelling Bodies The Exhibition geopend. Tegen betaling van 22 en een halve euro kan de belangstellende 22 opengewerkte echte Chinezen en ongeveer 200 afzonderlijke organen bezichtigen. Waar de lichamen vandaan komen is niet zeker. Door de eigenaar testamentair ter beschikking van het expositiewezen gesteld? Al morsdood op straat gewonden? Volgens de Chinese wet moet een gevonden lichaam dertig dagen door de politie worden bewaard. Als het dan niet is opgeëist, mag het ter beschikking van de wetenschap en de opvoeding worden gesteld. Er gaan geruchten dat er geëxecuteerden bij zijn, maar dit wordt door de organisatoren nadrukkelijke tegengesproken. Verder is over de herkomst van het expositiemateriaal niets bekend.

Het proces van conservering is eerder toegepast, door de Duitser Günther van Hagens. Lichaamsvochten en vetten worden verwijderd en vervangen door synthetische stoffen die ieder bederf voorkomen. Nadat hij zijn methode had vervolmaakt, begon Hagens zijn eigen roadshow, die binnen een jaar of tien twintig miljoen bezoekers heeft getrokken. In Der Spiegel heeft indertijd een uitvoerige fotoreportage in kleur gestaan. Overigens was er niet veel verschil met de tekeningen van Leonardo. De tentoonstelling die nu in de Amsterdamse Beurs gaat beginnen, heeft ook al een wereldreis achter de rug. Een anderhalf jaar geleden, denk ik, werd New York aangedaan, een museum in South Street Seaport. Ik wilde wel even kijken, maar zag ervan af toen ik merkte dat ik twintig dollar moest betalen. Sinds 2004 heeft deze vertoning meer dan twee miljoen bezoekers getrokken. Grote belangstelling is noodzakelijk, want per keer moet er twee miljoen dollar winst worden gemaakt. De kosten zijn hoog: transport, onderhoud, bewaking en dan de huur van de lichamen: 25 miljoen dollar voor vijf jaar. Aan wie de huur moet worden betaald, heb ik nog niet kunnen achterhalen.

Nu de grote vraag: kunnen we dit ook kunst noemen? Waarom niet? Een van de attracties bestaat uit sensationeel griezelen en daarvoor gingen de Parijzenaars vroeger naar het Théatre du Grand Guignol waar in toneelstukken ook ongehoorde anatomische experimenten werden vertoond. Bekend is het drama van het doorgezaagde weesmeisje. Door moderne technieken, de ontwikkeling van de special effects, enz. is het genre waarschijnlijk achterhaald, maar nu blijkt dat de virtuele werkelijkheid opnieuw door de echte wordt verslagen. Maar als het te echt wordt, kunnen zich de ethische bezwaren aandienen. Mag je zomaar, buiten medeweten van de eigenaar, zijn dode lichaam tentoonstellen? Of houdt het eigenaarschap bij de dood op, in ieder geval voor anonieme Chinezen? Wat gebeurt er als in de Beurs een Chinese toerist zijn eigen grootvader zou herkennen?

Dan hebben we nog altijd de rechtvaardiging van de leerzaamheid. Een lijk op deze expositie is dat van een verslaafde roker, zoals je aan zijn longen kunt zien. Dat opent nieuwe mogelijkheden. De hersenen van een beroepsbokser, het hart van een vet vlees en frieten eter, de lever van een zuiplap. Ieder exces laat zijn sporen in het lichaam achter. Gelovigen van uiteenlopende godsdiensten hebben hun eigen kenmerken. Het kan nog veel verder, maar hoe dan ook, deze tentoonstelling wordt een succes want spreekt de geest van de tijd.