Geluiden sturen mijn blik

‘4 Elements’ is de openingsfilm van het Internationale Documentaire Filmfestival Amsterdam. In dit vierluik over vuur, water, aarde en lucht heeft Jiska Rickels de vier elementen gekoppeld aan vier zware beroepen: brandweer, visser, mijnwerker en kosmonaut. „Op zee is het als vrouw echt lastig. De vissers waren niet altijd even plezierig volk.”

Jiska Rickels foto Maurice Boyer Jiska Rickels documentairemaakster Foto NRC H'Blad Maurice Boyer 061121 4 Elements Boyer, Maurice

Toen Jiska Rickels in juli dit jaar hoorde dat haar film was geselecteerd voor de competitie van het International Documentary Festival Amsterdam, als openingsfilm nog wel, zat ze in een Oostenrijkse berghut bij te komen van een iets te zware wandeling. Alleen door zich helemaal te concentreren op het TAK TAK TAK van haar schoenzolen op de grond had ze het volgehouden, door de cadans.

San Fu Maltha, de producent van 4 Elements, belde haar in die berghut. Hij had de IDFA-vertegenwoordigers na een speciale vertoning van Rickels’ eerste lange documentaire strategisch onder druk gezet. Een afvaardiging van het filmfestival van Toronto had de film namelijk ook gezien en was er al even enthousiast over. De boodschap aan het IDFA kon haast niet duidelijker zijn: als zij voor 4 Elements geen mooie plaats konden vinden in het programma, zou de film aan hun neus voorbij kunnen gaan.

Gisteravond opende het IDFA met 4 Elements en kon het publiek constateren dat twee gerenommeerde festivals niet voor niets geïnteresseerd waren geweest. De film is een ruig en zacht vierluik over de elementen waaruit, volgens de Griekse filosoof Empedokles, alle materie en leven is opgebouwd: vuur, water, aarde en lucht.

Rickels (Best, 1977) heeft elk van die elementen gekoppeld aan een loodzwaar beroep. Voor het vuur ging ze mee met Siberische brandweerlieden die bosbranden bestrijden. Voor het water ging ze bij Alaska de zee op met krabbenvissers. Voor de aarde is ze in Duitsland onder de grond gegaan met een ploeg mijnwerkers. Dit aardse deel was het eerste dat ze filmde; Untertage was de eindexamenfilm waarmee ze in 2003 afscheid nam van de filmacademie. Voor de lucht ten slotte, reisde ze met haar crew naar Kazachstan, waar ze een team van kosmonauten mocht filmen bij de voorbereiding op hun ruimtereis.

De bezoekers van de première zullen gisteren met evenveel verbazing als bewondering hebben gekeken naar de frêle vrouw die na afloop op het podium het applaus in ontvangst kwam nemen. Ze zullen de film in gedachten nog eens zijn nagegaan. Het stampende dek van de Barbara J, de wildernis van Siberië – dat heeft ze dus allemaal doorstaan. Ze heeft muziek tevoorschijn gehaald uit de stofgangen van de Duitse mijn en uit de kombuis. Ze heeft meeuwen op ons netvlies gezet die als witte watten op een nachtelijke ijszee deinen en een brandende boom laten krijsen op het moment dat het vuur hem verteert.

Een paar dagen voor

de première spraken we elkaar in een Amsterdams café. Ze maakte zich zorgen over een televisieoptreden die avond en ook over de komst van de fotograaf; als ze dat had geweten, had ze iets anders aangetrokken. „Ik ben best ijdel.” Ze trok haar rechterwenkbrauw omhoog en lachte breed. Maar ze deed toch gauw een leren jasje aan voor de foto.

In 4 Elements zien we louter mannen. Haar cameraman is haar vriend Martijn van Broekhuizen en ook het geluid is opgenomen door mannen, Jilles Molenaar en, in Siberië, Bram Meindersma.

Werd u niet als een vreemd element beschouwd in die broederschappen?

„Een beetje wel. In Siberië stonden de brandweerlieden niet toe dat ik mijn eigen rugzak droeg, dat vonden ze te onbeleefd. In de mijnen staken de kompels steeds een hand toe om mij over de lopende band te helpen. Dat deden ze bij de mannen nooit. Maar na verloop van een paar weken sloegen ze mij net zo hard op de schouders als elkaar. Hau rein – hou vol!”

Had u de neiging stoerder te doen dan u was?

„Nee. Alleen voordat ik naar Alaska ging, heb ik mijn dreadlocks afgeknipt tot korte stekeltjes. Dat voelde wel iets stoerder. Op zee is het als vrouw echt lastig. Er heersen allerlei vormen van bijgeloof en een daarvan is dat vrouwen aan boord ongeluk brengen. De vissers waren niet altijd even plezierig volk. Eerst hadden we een afspraak met een boot die even later door Discovery Channel bleek te zijn geselecteerd om mee te doen met een soort Big Brother op zee. Ze volgden groentjes aan boord en keken wie het er het best vanaf brachten. Daarom waren we genoodzaakt uit te kijken naar een nieuwe boot. Dan kom je soms bij verschrikkelijke mensen terecht. Afgeragde boten, bemanning die harddrugs gebruikt, een ranzige schipper die zei: ‘Honey, I don’t think you pay me enough’ – met overduidelijke bijbedoeling.

„De boot waar we de eerste afspraak mee hadden gemaakt, heeft die Big Brother competitie trouwens gewonnen. Ze kregen 200.000 dollar en zijn nu nationale bekendheden. De schippers, twee broers, zijn een eigen onderbroekenlijn begonnen.”

Het Water-deel ziet er heftig uit.

„Het was verschrikkelijk. De constante deining maakte me zeeziek. De cameraman was ook misselijk. Je raakt uitgeput. Die vissers werken dag en nacht, zes dagen lang, en wij dus ook. Heel af en toe slapen ze een uurtje tussendoor. Maar we moesten alles meemaken wat zij meemaakten. Dus in de mijnen om half vijf ’s ochtends mee in het treintje, schommelend in slaap vallen, snuiftabak nemen. Op het ruimtevaartcentrum ben ik ook in die rondtollende stoel gaan zitten om te zien wat de astronaut ervoer. Weer misselijk natuurlijk.”

Wat wilt u laten zien?

„Ik was op zoek naar mannen die zware beroepen uitoefenen, die hun grenzen opzoeken en grote risico’s nemen. Ik wilde weten, waarom dóen jullie dit werk. Nu weet ik waarom. Ze zijn vrij. Het zijn avonturiers. Ze staan midden in de elementen en daarin zijn ze nietig als ieder mens. In een klein bootje varen ze door de nacht op golven van 12 meter hoog. Ze zijn volkomen afhankelijk van elkaar om te overleven.

„Wij ook van hen, trouwens. In het bos in Siberië hadden wij het geen week uitgehouden. Zij weten precies welke paddenstoelen je kunt eten en welke bessen, waar vis zit en hoe je moet jagen. Zij vonden de jongens die met mij mee waren maar watjes. Dat was weer een voordeel van vrouw-zijn.

„In die overweldigende natuur voelden wij ons soms indringers. Het bos in Siberië leefde. Het gegons van insecten, het kraken van bomen. In de westerse samenleving hebben wij alles tot materie gereduceerd. Dat idee bepaalde de volgorde van de elementen. Het gaat van het vuur, dat nauwelijks beheerst wordt door die paar mannen met hun hogedrukspuiten, via het water, waar de mens met zoiets ouds en eenvoudigs als een boot op overeind blijft, naar de aarde, de mijnen die de mens is gaan ontginnen voor zijn eigen welvaart, tot aan de lucht, die de mens met de modernste machines zoekt te beheersen. De film is een oplopende reeks van hoe de mens greep probeert te krijgen op de elementen.”

U bekijkt die ontwikkeling kritisch. ‘De goden zijn uit de hemel verdreven’, laat u in het commentaar zeggen.

„Wij zijn van de natuur en onszelf verwijderd geraakt. Wij hadden thuis kippen. Op een ochtend ging een vriendje met mijn broer mee eieren halen. Mijn broer ging de ren in om te rapen. Zijn vriendje bleef staan peinzen. ‘Dus dáár komen de eieren vandaan’, zei hij.

„Sinds ik de film Our Daily Bread vorig jaar op het IDFA zag, eet ik geen vlees meer. Een kennis zei: ‘Eet je ook geen kip meer?’ ‘Een kip is toch ook vlees’, zei ik. ‘Maar wat is het dóel dan van de kip’, vroeg ze.

„De wereld om ons heen is er niet voor ons. Het bos in Siberië was bijna bezield. De boom die je ziet imploderen in de nacht, die maakte een geluid alsof er een geest ontsnapte. Wij waren doodsbang.”

Geluid is in uw film ten minste even belangrijk als beeld.

„Ja. Ik had voor Untertage een storyboard voor het geluid gemaakt, zoals filmers dat doorgaans voor het beeld doen. Voor het draaien had ik al een geluidsontwerp klaar. Hetzelfde heb ik gedaan voor het laatste deel, Lucht, om daar greep op te krijgen. Vooraf hebben de cameraman en ik veel naar Bachs Mattheüs Passion geluisterd. Dat uitrijden van de raket aan het slot, dat doet mij denken aan een kruisiging. Hoe hij wordt opgericht en ten slotte ten hemel vaart. Mijn vader heeft er muziek bijgemaakt, met ondertonen die langzaam naar boventonen gaan. Als de raket zich losmaakt van de aarde, blijven alleen de boventonen over.”

Dat is de muziek, ik bedoelde het geluid.

„Het geluid is ook een vorm van muziek. Daar zet ik accenten mee. Ik haal het ene geluid naar voren en laat de rest weg. Als je op een deinend schip direct geluid opneemt en bij het beeld zet, dan hoor je alleen een heel hard WOE WOE WOE. Maar als je een tijdje aan boord bent, filter je dat vanzelf weg. Dat moet je dus voor de film ook weer doen om de realiteit te benaderen. Wij hebben de geluiden van de laatjes die door de deining open en dicht slaan en van de lepel die in de pan heen en weer schuift, achteraf nagemaakt in de studio.

„Geluiden sturen mijn blik, bepalen mijn manier van kijken en dus van filmen. Als je iemand een foto laat zien, hoort hij daar geen geluid bij. Als je iemand geluid laat horen, ziet hij daar wel meteen een beeld bij. De cadans van het lopen in de Oostenrijkse bergen, dat TAK TAK TAK van mijn schoenen, dat stuurde mijn blik.

„Situaties proberen je iets te zeggen. Een film wil gemaakt worden. Hij móet gemaakt willen worden, anders wordt het niks. Je moet alleen de tijd nemen om het te zien. Ik wil me als documentairemaker laten verrassen door de realiteit en daarna de realiteit zo omzetten in film, dat het bijna fictie wordt. Anders maak je reportages, geen documentaire. Ik heb geen reportage gemaakt. Voor het deel Water hadden we ook gefilmd hoe de krabben aan land weer worden verwerkt. Zo werd het een informatief item over de krabbenvangst, dus dat hebben we allemaal weer weggegooid.

„Het gaat mij niet om het oppervlak van de realiteit. Het gaat om wat daaronder verstopt ligt. De kameraadschappelijkheid van die mannen, dat is zo’n laag die verstopt ligt en op het eerste gezicht overschreeuwd wordt door informatie of de actualiteit. Die lagen zie je niet als je één of twee dagen komt filmen. Je moet je ermee verbinden om ze te vangen.”

De documentaire ‘4 Elements’ draait vanaf 30 november in de bioscoop. Inl.: www.idfa.nl