EU weet zich geen raad met Rusland

De Europese Unie heeft een andere relatie gekregen met Rusland sinds de uitbreiding met Oost- en Midden-Europese landen. Dat blijkt ook vandaag op de top tussen de EU en Rusland in Helsinki.

De topontmoeting tussen Rusland en de Europese Unie, vandaag in de Finse hoofdstad Helsinki, kan niet mislukken. Voor Finland, dat zich decennialang Russische bemoeienis met zijn binnenlandse politiek moest laten welgevallen, staat verbetering van de betrekkingen met het buurland bovenaan de prioriteitenlijst. De economische groei in Rusland is fors en daar wil Finland volop van profiteren.

Dus komt volgens Finland de uitkomst van de top met onder anderen de Russische president Vladimir Poetin en voorzitter José Manuel Barroso van de Europese Commissie ook niet in gevaar nu Polen een eensgezind optreden van de Unie heeft gedwarsboomd. De regering in Warschau weigert de Unie toestemming te geven vandaag de onderhandelingen met Rusland over een nieuwe samenwerkingsovereenkomst te openen.

Finland, nog tot eind dit jaar voorzitter van de Unie, heeft de afgelopen dagen geen moment voorbij laten gaan dit ‘probleem’ te bagatelliseren. „Ook als er geen formeel besluit genomen kan worden over opening van de onderhandelingen, zal dit niet leiden tot mislukking van de top”, schreef de Finse minister van Buitenlandse Zaken Erkki Tuomioja eerder deze week op zijn website, toen er nog verwoede pogingen werden ondernomen de Polen tot een meer inschikkelijke houding te bewegen.

De ‘vleesrel’ die aanleiding is voor de Poolse blokkade – Polen eist opheffing van een Russisch importverbod op vlees – is illustratief voor de moeizame relatie tussen Rusland en de Europese Unie. Al vanaf het begin van de jaren negentig wordt gewerkt aan normalisering van de betrekkingen, zoals blijkt uit talloze overeenkomsten. Maar zeker sinds de Europese Unie in 2004 werd uitgebreid met lidstaten uit Midden- en Oost-Europa, die zich eindelijk verlost voelden van Rusland, is de richting van het beleid en de manier waarop met Rusland moet worden samengewerkt onduidelijk.

Dat is nog eens gebleken nu de Unie en Rusland toe zijn aan een vernieuwing van de volgend jaar aflopende partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst die in 1997 van kracht werd. Dit is het raamwerk waaronder de honderden samenwerkingsafspraken die diverse terreinen beslaan vallen. De ‘oude’ lidstaten van de Unie zien de hernieuwing als een prima gelegenheid om plooien met de Russen die de afgelopen tijd zijn ontstaan recht te strijken.

Dit geldt vooral voor het onderwerp energie. De EU wil harde afspraken met Rusland maken over zowel onbelemmerde energieleveranties als onbelemmerde investeringsmogelijkheden in deze sector in Rusland. Het energiehandvest uit 1994, door 51 landen gesloten, biedt deze garantie, maar Rusland weigert het te ratificeren. Volgens de Unie zou een energieparagraaf in de nieuwe samenwerkingsovereenkomst een oplossing kunnen bieden.

Maar de oostelijke nieuwkomers in de Unie, Polen voorop, willen de onderhandelingen over een nieuwe samenwerkingsovereenkomst juist aangrijpen om een nieuwe harde lijn tegenover Rusland te formuleren. Zo zien de Russen hun oude klacht weer eens bevestigd dat de EU een verdeeld huis is waarmee geen afspraken te maken zijn – om vervolgens akkoorden met individuele lidstaten van de Unie te sluiten. Een voorbeeld daarvan zijn de energieleveranties aan Duitsland via een rechtstreekse pijpleiding tussen beide landen. Iets dat weer tot extra irritatie bij Polen heeft geleid.

Katinka Barysch van het in Londen gevestigde Centre for European Reform vindt de Poolse onverzettelijkheid onverantwoord. „De Russen klagen altijd over de Europese Unie. De Unie is zwak, gecompliceerd en verdeeld waardoor er niet mee te onderhandelen valt, stellen zij. Dankzij de Polen klopt dat beeld volledig.”

Nu gebeurt wat de Finnen vorige maand tijdens een informele ontmoeting tussen de Russische president Poetin en de Europese regeringsleiders nog wisten te voorkomen. Juist omdat deze bijeenkomst niet tot op de komma ambtelijk was voorbereid, dreigde het treffen met Poetin toen te ontaarden in een gericht van de vroegere vazalstaten. Ternauwernood wist de Finse premier en gastheer Matti Vanhanen dit te voorkomen. De ‘moeilijke zaken’ zoals mensenrechten en de gespannen relatie van Rusland met bijvoorbeeld Georgië werden aan de orde gesteld, maar wel via hem. Zodoende kon Poetin na afloop verklaren dat het een goed gesprek was geweest.

Dat zal hij, als het aan Finland ligt, nu weer kunnen doen, al was het maar omdat bij deze top de kritische landen niet direct aan tafel zitten. Toch zullen ook nu weer opmerkingen over mensenrechten gemaakt worden. De mysterieuze dood in Londen van ex KGB-spion Alexander Litvinenko zou daarvoor extra aanleiding kunnen zijn, hoewel de Finse premier Vanhanen zich vanmorgen op de vlakte hield bij de vraag of hij dit thema aan de orde zou stellen.

Volgens onderzoeker Katinka Barysch moet de EU realistisch worden en erkennen op dit punt weinig invloed te hebben. „We komen nu al vijf jaar met dit soort verklaringen en ook al vijf jaar beweegt Rusland zich in een verkeerde richting.”