Versplintering in een gepolariseerd land

Links en rechts zijn verder van elkaar verwijderd geraakt.

SP en Geert Wilders wonnen, de VVD is het slachtoffer.

Nieuwkomer Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren. Foto Maarten van Haaff foto Maarten van Haaff Haaff, Maarten van

De winnaar van de verkiezingen 2006 was de middenpartij die het verlies beperkt wist te houden: het CDA. Maar als de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen van gisteren iets laat zien, is het wel dat de kiezer weg is getrokken van het midden, en de flanken heeft opgezocht, vaak in kleine partijen. Het grote slachtoffer van deze verwijdering, VVD’er Mark Rutte, noemde het „versplintering op links en versplintering op rechts”.

Hoewel de machtsverhouding tussen de blokken nauwelijks is gewijzigd, zijn links en rechts verder van elkaar verwijderd geraakt. Niet voor niets behaalde de meest linkse partij in de Tweede Kamer, de SP, de grootste zetelwinst. De meest rechtse partij, de nieuwkomer Partij voor de Vrijheid, volgt met negen zetels. De kiezer heeft gesproken. Maar wat heeft de kiezer gezegd?

Dat het CDA relatief overeind is gebleven in het electorale geweld, is een prestatie van de christen-democraten. De partij leek een paar maanden geleden nog op een grote verkiezingsnederlaag af te stevenen. Het kabinet-Balkenende II van CDA, VVD en D66 was impopulair en viel vlak voor de zomer. In die maanden stond de PvdA er nog zeer goed voor. Opiniepeilingen lieten zien dat de PvdA een grote winst zou halen, tot zo’n zestig zetels in maart dit jaar. Maar de verkiezingscampagne verliep voor de sociaal-democraten niet zoals gehoopt. Wouter Bos kreeg kritiek toen hij voorstelde rijke ouderen mee te laten betalen aan de AOW. Na een storm van protest nuanceerde hij de voorstellen – waarna zijn politieke tegenstanders hem weer van gedraai konden beschuldigen.

Dat woord bleef Bos deze campagne achtervolgen. CDA en VVD leken er niet op uit hun inhoudelijke verschillen met de PvdA-leider te benadrukken. Ze hielden het erop dat Bos steeds van standpunt veranderde. De persconferenties van het CDA gingen iedere dag over een nieuw ‘draaipunt’ van de PvdA. De sociaal-democraten waren van mening veranderd over hun coalitievoorkeur, de AOW, de Armeense genocide, over alles eigenlijk. De PvdA reageerde hier meestal op door te zeggen dat zij altijd precies hetzelfde had gezegd en er van draaien geen sprake was.

Het is illustratief voor het verloop van de verkiezingscampagne. De meeste tijd ging op aan reageren op elkaar, waardoor het inhoudelijk debat nauwelijks van de grond kwam. De toon van de campagne was fel. CDA en PvdA, de twee middenpartijen, gebruikten grote woorden om elkaar als onbetrouwbaar af te schilderen. „U liegt en u draait”, zei CDA-lijsttrekker Balkenende tegen Bos. De sfeer tussen CDA en PvdA werd de afgelopen weken zo grimmig, dat het nog niet mee zal vallen de partijen aan het praten te krijgen om samen in een coalitie te gaan zitten.

Wat zijn de gevolgen van de uitslag van gisteravond? Voor de grote verliezer, de VVD, breekt een periode van onzekerheid aan. Ruttes positie is verre van veilig. Zijn partij zakte van een derde naar een vierde plaats en hij leverde veel zetels in. Dat maakt de strijd tussen de nummer twee Verdonk en de huidige politiek leider, Rutte, weer actueel. Morgen, in de fractievergadering zal de top van de partij proberen voldoende steun voor Rutte te organiseren om hem opnieuw fractievoorzitter te maken. Maar Verdonk ligt op de loer en binnen de VVD houden sommigen ook rekening met het scenario dat minister van Defensie Kamp opstaat om het stokje van Rutte over te nemen. In de wandelgangen gaan steeds meer stemmen op om de VVD een periode van rust te gunnen, in de oppositie.

Ook bij de PvdA zorgt de uitslag voor problemen. Bos heeft de afgelopen jaren steevast op winst gestaan in de peilingen, maar maakt dat op het moment suprême niet waar. Sterker nog, hij levert bijna een kwart van de 42 zetels in. De enige manier waarop Bos zijn positie kan behouden is door de PvdA naar het regeringspluche te leiden, zeggen PvdA’ers. Nog een periode van vier jaar oppositie voeren wordt in de partij als niet realistisch gezien. Voordeel – of nadeel, het is maar net vanuit welk perspectief je het beziet – van regeringsdeelname van de PvdA is dat de partij zich verbreedt. Naast Bos zullen ook bewindslieden zichtbaar zijn.

De grote vraag is welke coalitie er zal komen. Zelfs een ‘grote coalitie’ van CDA en PvdA is op basis van de stand van zaken woensdagavond laat geen optie. Een derde partij is daarbij nodig. Wat dat betreft worden de aftastende gesprekken die aan het eind van Paars II (2002) gevoerd werden tussen CDA, PvdA en GroenLinks weer actueel.

Jan Peter Balkenende wacht vanaf vandaag een ontzettend moeilijke opgave. „Het gaat ingewikkeld worden”, zei hij gisteravond zelf. Een natuurlijke coalitie diende zich de afgelopen weken niet aan. Een linkse samenwerking bleef beperkt tot een kopje koffie en een glas cola, op rechts ontbreken domweg voldoende zetels. Balkenende moet, in een totaal gepolariseerd politiek klimaat, een stabiele coalitie smeden. De VVD wil graag met het CDA doorregeren, maar een coalitie over rechts is onwaarschijnlijk. De VVD heeft de ChristenUnie, de meest logische derde partner, al uitgesloten. Een linkse coalitie kan niet op een meerderheid rekenen.

En er is, naast het gepolariseerde politieke klimaat en de versplintering, nog een derde stoorzender. In maart zijn de verkiezingen voor de Provinciale Staten. Partijen houden rekening met het strafeffect dat optreedt nadat een coalitie is gesmeed. Kiezers zijn teleurgesteld in de compromissen die zijn gesloten, en traditioneel leidt dat tot verlies bij de Statenverkiezingen. Dat is onhandig, want de leden van Provinciale Staten stellen de Eerste Kamer samen. Het is in het belang van veel partijen, zeker het CDA, om niet te hard van stapel te lopen en, als het kan, het smeden van een nieuwe coalitie tot maart uit te stellen.

Een niet te negeren factor in welke coalitiebesprekingen dan ook is de positie van SP en de Partij van de Vrijheid van voormalig VVD-Kamerlid Geert Wilders. Beide partijen zijn de grote winnaars geworden van de verkiezingen en zullen invloed claimen. Opmerkelijk daarbij is dat zowel SP als Wilders de stem van de ontevreden kiezer, die in 2002 massaal naar Fortuyn liep, wist te materialiseren. De kiezer heeft gesproken: Balkenende moet premier blijven, maar hoe een nieuwe regering eruit moet zien is zelden ingewikkelder geweest.