Polarisatie is helemaal terug

De polarisatie is terug in Den Haag. Gematigde partijen zien hun aanhang doorschuiven, zowel naar rechts als naar links. Coalitievorming wordt er niet makkelijker door.

De kiezer heeft gesproken. Maar wat heeft de kiezer gezegd?

De Kamerverkiezingen van gisteren hebben voor een ongekende polarisatie gezorgd. Die uitslag en de versnippering van Kamerzetels ten gunste van kleinere partijen maken een snelle vorming van een nieuw kabinet niet eenvoudig.

De klappen vielen in het politieke midden, waar de grote partijen elkaar de laatste jaren hebben opgezocht. Het CDA is de enige middenpartij die het zetelverlies beperkt wist te houden en bleef zo de grootste. Hoewel de machtsverhouding tussen de twee blokken nauwelijks is gewijzigd, zijn links en rechts zo verder van elkaar verwijderd geraakt. De grootste winst ging naar de meest linkse partij in de Kamer, de meest rechtse partij volgt met negen zetels. Derde winnaar: de orthodoxere variant van het CDA, de ChristenUnie van André Rouvoet.

Hoe verwarrend deze uitslag ook mag lijken, duidelijk is dat de kiezers een einde hebben gemaakt aan de ontideologisering van de politiek. Niet voor niets zijn de VVD en de PvdA, de partijen die staan voor een gematigder variant van rechtse en linkse politiek, de grote verliezers. Dat het CDA toch overeind is gebleven, lijkt vooral een beloning voor een sociaal-conservatieve koers. De winnaars SP, ChristenUnie en Wilders’ Partij voor de Vrijheid (PvdV) – hoeveel ze ook van elkaar verschillen – voerden campagne met sleutelwoorden als burgerschap, moraal, menselijkheid, respect en fatsoen. De kiezer heeft dat, gelet op de uitslag, gewaardeerd.

Een paar maanden geleden leek het CDA nog op een zware nederlaag af te stevenen. Het kabinet-Balkenende II van CDA, VVD en D66 was impopulair en kwam vlak voor de zomer ten val. In die maanden stond de PvdA er nog zeer goed voor. Opiniepeilingen lieten zien dat de PvdA een grote winst zou halen, tot zo’n zestig zetels in maart dit jaar. Maar de campagne verliep voor de sociaal-democraten veel minder goed dan ze hoopten. Partijleider Wouter Bos kreeg kritiek toen hij voorstelde rijke ouderen te laten meebetalen aan de AOW. Na een storm van protest nuanceerde hij die voorstellen – waarna zijn tegenstanders hem van gedraai konden beschuldigen.

Balkenende is nu aan zet als leider van de grootste fractie in de Kamer. Het meest gehoorde advies vandaag in Den Haag is: rustig aan doen, het stof laten neerdalen en eerst eens rustig verkennen wat de opties zijn. Een ‘grote coalitie’ van CDA en PvdA is alleen mogelijk met een derde partij. Bos vindt dat het CDA niet om de SP heen kan. Maar CDA en SP liggen ver uit elkaar, en de SP wil alleen meedoen als de sociale agenda van het CDA wordt aangepast, aldus SP-campagneleider Hans van Heijningen.

polarisatie Voor VVD breekt onzekere periode aan

Als een coalitie met de SP niet lukt, kan de ChristenUnie uitkomst bieden. Lijsttrekker André Rouvoet werd gistermiddag al gesignaleerd met oud-premier Ruud Lubbers, die in juli dit jaar in recordtempo het minderheidskabinet Balkenende III mogelijk maakte en nu ook kandidaat lijkt voor de rol van informateur. Zo’n coalitie is, los van de inhoudelijke verschillen van mening, voor de PvdA een vervelend scenario. De sociaal-democraten vrezen dat de SP dan bij de volgende verkiezingen weer verder zal groeien ten koste van de PvdA.

Voor de VVD, die ook fors verloor, breekt een periode van onzekerheid aan. De liberalen hadden ingezet op doorregeren met het CDA, maar die optie lijkt uitgesloten. De positie van lijsttrekker Mark Rutte is verre van veilig, hoewel hij vanmiddag met grote steun herkozen werd tot fractievoorzitter. De nummer twee, Rita Verdonk, ligt op de loer en binnen de partij houden sommigen ook rekening met het scenario dat minister van Defensie Kamp het stokje van Rutte wil overnemen. Intern gaan steeds meer stemmen op om de partij een periode van rust te gunnen, in de oppositie, en dat is gezien de uitslag van gisteren een logisch scenario.

Ook binnen de PvdA zorgt de uitslag voor problemen. Bos heeft de afgelopen jaren steevast op winst gestaan in de peilingen, maar maakt dat op het moment suprême niet waar. Sterker nog, hij levert bijna een kwart van de 42 zetels in. De enige manier waarop Bos zijn positie kan behouden is door de PvdA naar het regeringspluche te leiden, zeggen PvdA’ers. Nog een periode van vier jaar oppositie voeren wordt in de partij als onwenselijk gezien. Voordeel – of nadeel, het is maar net vanuit welk perspectief je het beziet – van regeringsdeelname van de PvdA is dat de partij zich verbreedt. Naast Bos zullen ook nieuwe bewindslieden zichtbaar zijn.

Sleutelmoment de komende maanden zal de verkiezing voor de Provinciale Staten worden, in maart 2007. Dan kan, na een nieuwe uitspraak van de kiezer, getornd worden aan de gisteren vastgestelde krachtverhoudingen. Partijen houden rekening met het strafeffect dat optreedt nadat een coalitie is gesmeed. Kiezers zijn dan gewoonlijk teleurgesteld in de compromissen die zijn gesloten, en traditioneel leidt dat tot verlies bij de Statenverkiezingen. Het is in het belang van veel partijen, zeker het CDA, om de komende tijd niet te hard van stapel te lopen en, als het kan, het smeden van een nieuwe coalitie tot maart volgend jaar uit te stellen.