Nieuwe kiezersrevolte

En weer laat de kiezer blijken niet tevreden te zijn met de politieke status-quo. De verkiezingsuitslag van gisteravond betekent opnieuw een politieke aardverschuiving in Nederland. Van de 150 Kamerzetels wisselde een vijfde (om precies te zijn: 31 zetels) van partij. In 2003 waren dat er 24. De drie grote partijen, CDA, PvdA en VVD, boekten meer of minder forse verliezen. Het CDA van minister-president Balkenende bleef dan wel de grootste partij, maar de SP is de grootste winnaar geworden van de verkiezingen van 2006. De SP is nu de derde partij van Nederland, groter dan de VVD. Ondertussen wijken kiezers ook uit naar de partij van Wilders, de Partij voor de Vrijheid, rechts van de VVD. D66, de grote verrassing van 1994, is bijna weggevaagd.

Burgers hebben gekozen voor de scherper geprofileerde varianten van bestaande partijen. Zo gaan stemmen van de VVD naar de Partij voor de Vrijheid, van de PvdA naar de SP, van GroenLinks naar de Partij voor de Dieren en van CDA naar ChristenUnie. Terwijl de leidende politici in Den Haag volop bezig waren elkaar op te zoeken in het politieke midden, blijkt de samenleving verder gepolariseerd.

Het CDA vierde gisteravond nog een overwinningsfeestje. Nu de partij haar roes heeft uitgeslapen, volgt de kater. Balkenende heeft het initiatief bij het formeren van een nieuw kabinet. Maar daarmee is dan ook alles gezegd. Een verlies van drie zetels is een veeg teken voor een zittende premier in tijden van economische voorspoed. En voortzetting van de coalitie van CDA en VVD is geblokkeerd. Rutte is er niet in geslaagd uit te stijgen boven het beeld van een liberale leiderandus: de man die weliswaar vlot van de tongriem is gesneden, maar niet in staat was de steun van voldoende kiezers te krijgen. Zijn partij, de VVD, is bijna letterlijk aan flarden geregeerd en kan maar beter de oppositie opzoeken. De liberalen hebben tijd nodig zich te bezinnen op een eenduidige koers en op het leiderschap.

Ook PvdA-leider Bos heeft het zetelverlies grotendeels aan zichzelf te danken. Hij is te vroeg begonnen zich te profileren als de volgende minister-president. Maar in plaats van zekerheid te bieden aan kiezers, heeft hij dubbelzinnige signalen rondgestrooid. Het resultaat is dat hij als tweede keus mag aanschuiven aan de onderhandelingstafel.

Vandaag is de formatie begonnen als zoektocht naar een werkbare regeringscoalitie. Het formatieproces komt neer op het geven van een goede interpretatie van de wens van de meerderheid van de kiezers zoals die tot uitdrukking komt in de stembusuitslag. Het verbrokkelde partijlandschap dat achter de stofwolken van de nieuwste kiezersrevolte opdoemt, levert geen voor de hand liggende combinaties op. CDA, PvdA en SP is als coalitie getalsmatig mogelijk. Maar een coalitie van de twee grootste partijen met de ChristenUnie van Rouvoet ziet er programmatisch waarschijnlijker uit. Al met al ligt een complexe en waarschijnlijk langdurige formatie in het verschiet. De les van de afgelopen vijf jaren, met maar liefst drie kabinetten onder leiding van minister-president Balkenende, moet zijn dat gezocht dient te worden naar een coalitie die rust en stabiliteit kan terugbrengen in de Nederlandse politiek.