Kaarsjes branden voor de tv

Ooit was de kerkdienst op tv voor zieke mensen die toch een dienst willen bijwonen. Inmiddels vervangt de tv-dienst voor veel mensen een bezoek aan de kerk.

Kijkcijferkanonnen kun je kerkdiensten op televisie niet noemen. Toch trekt de katholieke viering op televisie iedere zondagochtend bijna 100.000 kijkers. „En trouwe kijkers”, zegt pastor Peter Denneman, die samen met Joke Litjens de tv-diensten leidt. „Het zijn mensen die, heel anders dan de meeste kijkers, op tijd voor de televisie zitten, de hele uitzending uitkijken, meelezen in de liturgieboekjes en voor de tv een kaarsje branden.”

Het Mediapastoraat ondervroeg voor het onderzoek God in je huiskamer 730 kijkers over de tv-kerkdienst van RKK en KRO. Met name vrouwen boven de 65 jaar bleken hieraan gehecht. „Als de tv-kerkdiensten er niet zouden zijn, zou ik mij bloot, naakt en arm voelen”, schrijft een van de geënquêteerden. Volgens het onderzoek, uitgevoerd door de universiteiten van Utrecht, Tilburg en Nijmegen, zien veel kijkers de dienst op tv als een rustmoment in de week, en putten er troost uit. Vooral veel oudere kijkers voelen zich verbonden met de gelovigen die in de televisiekapel aanwezig zijn, en met andere kijkers.

Naarmate de kijkers jonger worden, voelen ze die verbondenheid steeds minder. „De virtuele kerk slaagt niet waarin ook de parochies falen”, schrijft onderzoeker Kees de Groot in God in je huiskamer, „namelijk het bereiken van jongere generaties.” Pastor Denneman heeft hiervoor een verklaring. „Zondagochtend tien uur is geen moment waarop jongeren tv kijken. Bovendien vinden jongeren het belangrijk om anderen te ontmoeten en naar een plek toe te gaan.”

Ook het populaire Amerikaanse programma Hour of Power, een protestantse tv-dienst onder leiding van dominee Robert Schuller, trekt vooral oudere kijkers. „Jongeren bereiken we nauwelijks”, zegt Erik van Laar van de stichting Hour of Power, „maar je moet ook trouw willen zijn aan je achterban, de ouderen”.

Volgens cultuur- en godsdienstsocioloog Joep de Hart passen de tv-kerkdiensten bij de individualistische manier van geloven. Tijdens het symposium dat naar aanleiding van het onderzoek gehouden werd, beschreef De Hart hoe mensen zelf kiezen welke geloofsaspecten hen aanspreken. Zij stellen een religieus pretpakket samen. Hel en verdoemenis worden vervangen door ‘Knuffelspiritualiteit’ .

Bovendien ziet De Hart dat niet alleen kerken te maken krijgen met een terugloop van parochianen. Alle verenigingen kampen met de vermindering van actieve leden. Zo vreemd is het niet dat gelovigen de dienst alleen op tv volgen en zich niet aansluiten bij een parochie. De Hart vindt dit jammer, want juist de ‘kerkse’ mensen zijn zeer actief in liefdadigheidsprojecten. Hij betwijfelt of de televisiekijkers ook zo sociaal zijn.

Toch is het niet zo dat mensen óf naar de kerk gaan, óf de tv-dienst volgen. Voor de meerderheid van de ondervraagde kijkers is de tv-dienst geen vervanging, maar een aanvulling op de kerkdienst. Denneman: „Als er in de buurt een goede dienst gehouden wordt, kan de televisie daar niet tegenop.” Soms maakt Denneman mee dat kijkers via de televisie „de weg naar de kerk weer terugvinden”.

Kardinaal Simonis ziet die missionaire rol van de tv ook, maar heeft tegelijkertijd moeite met de televisiekerkdiensten. De beslotenheid van de kerk is volgens hem belangrijk om de dienst ten volle te kunnen beleven. „Er zit dus een bepaalde dubbelheid in het gevoel van de rooms-katholieke kerk ten aanzien van tv-diensten”, zegt een woordvoerder.

Volgens het onderzoek begrijpen veel jongeren ook niet wat tijdens de dienst gebeurt. „We gaan komend seizoen de diensten wat laagdrempeliger maken”, zegt Denneman.

Laagdrempelig wil ook Hour of Power zijn. „Er is geen plaats voor rituelen in onze dienst”, zegt Van Laar. „Het gaat om een boodschap in gewone-mensentaal, waardoor iedereen met het geloof kan kennismaken.” Dominee Schuller gebruikt in zijn diensten een mix van psychologie en theologie om de kijker een gevoel van eigenwaarde te geven. Van Laar: „In Amerika is zo’n dienst bij jongeren meer geaccepteerd.”

‘God in je huiskamer’ is voor 14,95 euro te koop via KRO-webwinkel of in de boekhandel.