Heel veel treurige clowns

Het circus is een favoriet onderwerp van veel schilders.

In het circus is ook treurnis, zo blijkt uit de expositie ‘De helden van het circus’ in het Teylers museum .

Het is een van zijn droomtekeningen, Het lege blauwe circus met her en der een bobbelend puntje (1998) van Paul Klemann, nu te zien op de tentoonstelling ‘De helden van het circus’ in het Haarlemse Teylers museum. De surrealistische voorstelling toont een verlaten circuspiste, dreigend omringd door lege tribunes en gehuld in raadselachtig, nachtelijk blauw. Eenzaamheid is het grootst op plekken waar het normaal druk, feestelijk, uitbundig is, en een leeg circus leent zich dan ook bij uitstek voor het weergeven van dat contrast.

In dat opzicht is Het lege blauwe circus illustratief voor de kleine, maar fraaie expositie in Haarlem, met werk van uiteenlopende kunstenaars, van Marc Chagall tot Kees Maks en van Pablo Picasso tot Pyke Koch, die zich vanaf eind negentiende eeuw sterk aangetrokken voelden tot het circus.

Het Teylers museum heeft zich ten doel gesteld dit veelvoorkomende thema in de schilderkunst extra onder de aandacht te brengen. Dat doet het museum met deze expositie, maar ook met het digitaliseren van de grootste Nederlandse collectie circusdocumentatie, via de website www.circusmuseum.nl.

Veel werk op de expositie verbeeldt de leegte na de circusvoorstelling, als het gedaan is met de feestelijke travestie en de treurnis door de dikke schmink heen schemert. De clown symboliseert in die taferelen doorgaans de eenzaamheid, slecht verhuld door een grimas; de opsmuk die de leegte moet maskeren.

Maar hij staat soms ook symbool voor decadentie en verval, zoals bij Charley Toorop. In haar ontluisterende Clown tussen de ruïnes (1941) zien we de clown Bumbo, met getergd, verwrongen gezicht, temidden van de brandende ruïnes van het gebombardeerde Rotterdam. Voor Toorop symboliseerde de clown de als gevolg van de oorlog hevig door elkaar gerammelde bourgeoisie.

De religieuze schilder Georges Rouault (1871-1958) maakte, in zijn meer aardse periode, schemerige portretten van clowns die volgens de kunstenaar achter hun geschminkte gezicht, in zijn woorden, ‘verdriet en eenzaamheid verbergen’. Het Teylers museum plaatst Rouaults Pierrot (1920) slim naast een hedendaagse versie van Wouter van Riessen, Zelfportret als clown (2000). Op dit sterk vereenvoudigde, grafische zelfportret in dikke zwarte lijnen resteert in het gezicht slechts leegte. Bij Van Riessens clown lijken vorm en inhoud één, hoewel zijn schilderij ook als persiflage op het genre kan worden gezien.

Eenzelfde contrast als de feestelijk versierde leegte is de verveelde erotiek van Pyke Kochs Contorsioniste (ca. 1957). Op de expositie in het Teylers museum is zijn elastische slangenmens goed op zijn plaats. Met grote, grove handen steunend op sterke, bleke armen vouwt de vrouw haar in een kort rood rokje gestoken onderlichaam schijnbaar moeiteloos over haar hoofd. Hoewel wijdbeens, en met borsten en billen goed zichtbaar, is haar positie helemaal niet opwindend. Daarvoor is haar gezichtsuitdrukking te verveeld, en voltrekt ze te routineus haar ongetwijfeld ooit spannende standje.

Toch schuilt niet bij alle kunstenaars ontluistering achter het clownsmasker. Sommigen zien het circus echt alleen als een feest, met explosieve kleuren, lichtjes en gezellige circustenten; de belichaming van vrolijkheid, en van vrijheid.

Zoals Karel Appel en diens Circus, een kleurrijke voorstelling van een dressuurnummer, waar de beweging van de knallende zweep en het steigerende paard in zwierige penseelstrepen zichtbaar wordt. Ook de circusaffiches op de expositie ademen oprechte vrolijkheid. Evenals de vele schilderijen van het vaak feestelijk uitgedoste publiek.

Maar het meest interessant bij het circus blijft toch de associatie met de zelfkant; met kermis, hoeren, zigeuners, dronkaards, dieven en ander uitschot. Zelfs dat ziet er in Haarlem allemaal heel aantrekkelijk uit.

De Helden van het circus is tot en met 14 januari 2007 te zien in het Teylers Museum in Haarlem. Kijk op www.teylersmuseum.nl voor meer informatie of 85695 naar 7585. Kijk voor de grootste collectie circusposters van Nederland op www.circusmuseum.nl of 14197 naar 7585.