Nieuwe laatste kans voor Ivoorkust

De Ivoriaanse president Gbagbo trekt zich niets aan van de Veiligheidsraad die heeft besloten het gezag over het leger bij premier Banny te leggen, op wie de VN hun hoop hebben gevestigd.

De Ivorianen vragen zich somber af wat het komende jaar voor hen in petto heeft. Onder het mom van een democratische volksraadpleging trok de afgelopen weken een bonte stoet legerofficieren, religieuze leiders, dorpshoofden, vrouwengroepen en andere aanhangers van president Laurent Gbagbo door de marmeren zalen van het presidentiële paleis. Gisteren was de afsluitende dag van de consultaties. Gooi de vredesmacht van de Verenigde Naties eruit en verklaar de oorlog aan de rebellen, zei de een. Iedereen moet meer bidden, zei de ander. Op basis van dergelijke adviezen komt de president van Ivoorkust binnenkort met een eigen vredesplan.

Zal Ivoorkust in oktober 2007 eindelijk naar de stembus kunnen gaan om een nieuwe leider te kiezen? Of worden het opnieuw twaalf maanden van leugenachtig vredesoverleg, niet ingeloste beloftes en uitzichtloos politiek geharrewar? Zeker is dat de strijd om de macht heviger wordt dan ooit. De steeds verder geïsoleerde Gbagbo heeft een koers ingezet van confrontatie met zijn premier en met de VN die er tot dusver niet in geslaagd zijn het verdeelde West-Afrikaanse land te herenigen.

De VN-Veiligheidsraad nam op 1 november een resolutie aan die voorschrijft hoe Ivoorkust het komende jaar bestuurd moet worden. De ambtstermijn van Gbagbo liep vorig jaar oktober af. De Veiligheidsraad stelde de verkiezingen een jaar uit omdat de noordelijke helft van het land sinds 2002 onder controle is van rebellen die het aftreden van Gbagbo eisen.

Buitenlandse bemiddelaars schoven de onpartijdige bankier Charles Konan Banny als premier naar voren om de belangrijkste punten uit het VN-plan uit te voeren. Gbagbo liet zich echter niet zomaar aan de kant zetten. Schermend met de grondwet dwarsboomde hij een identificatieproject dat miljoenen mensen van identiteitspapieren moest voorzien. Hij vindt dat de rebellen zich eerst moeten ontwapenen. De regering kreeg een extra jaar, en de verkiezingen staan nu gepland voor oktober 2007.

Ivoorkust is een testcase voor preventieve vredeshandhaving. Snel ingrijpen van de voormalige koloniale heerser Frankrijk en later de VN heeft een grootschalige burgeroorlog als in buurland Liberia voorkomen. Maar met het stichten van vrede wil het niet vlotten. Een reeks akkoorden is ondanks plechtige beloftes door geen van de betrokkenen uitgevoerd. Zij hebben meer belang bij het handhaven van de status quo. De rebellen in het noorden verdienen aan afpersing en smokkel van hout en diamanten. In het zuiden maakt de kring rond Gbagbo fortuin met opbrengsten uit olie en cacao. De oppositie, die een meerderheid van de bevolking achter zich heeft, staat machteloos.

„Het is een buitengewone situatie”, zegt Gilles Yabi van de denktank International Crisis Group. „Het land is niet verwoest, maar het is onduidelijk of de grondwet nog van kracht is en de instituten functioneren. Beide partijen hebben geld en tijd genoeg. De enigen die hun geduld verliezen, zijn Frankrijk en de VN, want die draaien op voor de kosten van de vredesmissie.”

De nieuwe resolutie is volgens de VN dan ook de „laatste kans” om tot een vergelijk te komen. Zij kwam tot stand in overleg met de Afrikaanse Unie, die daarmee een Afrikaans stempel van goedkeuring gaf aan de diplomatieke inspanningen van de internationale gemeenschap. De VN zijn doodsbang voor een herhaling van januari, toen Gbagbo zijn jeugdbendes de straat opstuurde om het hoofdkantoor van de VN-missie met molotovcocktails te bestoken. De sluwe populist Gbagbo heeft van het begin af aan geprobeerd zijn wankele machtsbasis te verstevigen door de bevolking op te hitsen tegen westerse inmenging. Hij is er heilig van overtuigd dat de Franse president Jacques Chirac hem wil uitschakelen. In de VN heeft hij evenmin vertrouwen: eerder dit jaar zei hij dat de vredesmacht had gefaald en beter kon vertrekken.

De VN hebben de macht van Banny verder uitgebreid. Hij blijft verantwoordelijk voor het identificatieproject en voor het ontwapenen van de rebellen in het noorden en regeringsmilities in het zuiden. Zodra beide programma’s zijn voltooid moet hij presidentsverkiezingen organiseren. Op papier wordt Banny nu ook baas over het leger en krijgt hij het recht om per decreet te regeren. Banny kan echter niet eigenhandig een nieuwe legerleiding benoemen, iets waarop Frankrijk vergeefs had aangedrongen binnen de VN-Veiligheidsraad. Critici betwijfelen of de premier zijn gezag over het leger kan doen gelden. De stafchef van het leger heeft al in ferme bewoordingen laten weten dat hij trouw blijft aan Gbagbo.

Gbagbo zelf reageerde met een opgestoken middelvinger richting VN. Daags na het besluit van de raad verklaarde hij dat hij niet van plan is die clausules toe te passen die in strijd zijn met de grondwet. Banny de controle over het leger? „Onze kracht in deze strijd is de unieke band tussen het staatshoofd, de bevolking en het leger.” Buitenlandse bemiddelaars die toezien op uitvoering van de resolutie? „We moeten ons verenigen en onze verbeeldingskracht gebruiken om zelf vrede te vinden voor ons land.”

Premier Banny sloeg terug met een lange redevoering waarin hij Gbagbo’s volksraadplegingen bekritiseerde. Hij beloofde dat resolutie 1721 helemaal zal worden uitgevoerd. De rebellen en de oppositie hebben hem hun steun toegezegd. Het is nu aan Banny om het „flagrante gebrek aan politieke wil van de Ivoriaanse leiders” – aldus VN-baas Kofi Annan – te doorbreken. Intussen kijken de VN vanaf de zijlijn toe. Met sancties als enige en laatste middel om Gbagbo en de rebellen tot concessies te dwingen.