Zelfs zijn apekool boeit

Nederlandse politici zouden Machiavelli moeten lezen.

In de Haagse politiek vind je Machiavelli’s analyses terug.

Niccolò Machiavelli (1469-1527), houtsnede van Louis Jou bij een vroeg 20ste-eeuwse uitgave van ‘De vorst’ Ullstein Bild Politici zouden Machiavelli eens moeten lezen Niccolò Machiavelli (1469-1527), houtsnede van Louis Jou bij een vroeg 20ste-eeuwse uitgave van ‘De vorst’ Ullstein Bild NICCOLO MACHIAVELLI (1469-1527). Italian statesman and political philosopher. Woodcut by Louis Jou to an early 20th century French edition of 'The Prince.' Ullstein bild

Wordt Machiavelli nog gelezen?Je mag het hopen. Zijn geschriften zijn dan wel vijfhonderd jaar oud, en ze verwijzen dus vaak naar (Italiaanse) figuren en verhoudingen uit de vroege 16de eeuw, maar ze hebben niets van hun vitaliteit verloren, ze hebben de zeggingskracht, de souplesse en de sier behouden van het mooiste proza dat gisteren kon zijn geschreven. Zijn revolutionaire overwegingen hebben Niccolò Machiavelli de naam bezorgd van de onscrupuleuze, mensonvriendelijke, amorele cynicus tegen wie de jonge prins Frederik van Pruisen nog eens een idealistisch pamflet genaamd Antimachiavel in het geweer bracht – zonder overigens in z’n latere jaren als vorst ook maar één van de aanbevelingen uit Il principe te versmaden.

Zou hij ook nog worden gelezen door Nederlandse politici? Wie kennis heeft genomen van de magere manifestjes die de afgelopen maand onder de naam boek in het licht zijn gezonden door Balkenende, Bos, Marijnissen, Halsema, Rouvoet en Pastors, kan zich nauwelijks voorstellen dat één van hen ooit wel eens in Machiavelli zou hebben gebladerd. En verder is er natuurlijk geen spoor van vergelijk. Niet eens zozeer omdat Machiavelli, vijf eeuwen oud, als auteur nog altijd met kop en schouders uitsteekt boven de schrijvende dwergen van het Haagse Binnenhof, maar om een veel eenvoudiger reden. Machiavelli heeft als ambtenaar en ambassadeur nooit een actieve politieke rol gespeeld. Pas na z’n ontslag is hij als analyticus gaan nadenken en schrijven over wat hij veertien jaar lang van nabij had kunnen waarnemen. En je hebt het gevoel dat de ene bezigheid, zeker in Nederland, de andere uitsluit. Politici zijn geen intellectuelen, zei Bolkestein graag.

Machiavelli was bovenal een veelzijdige intellectuele schrijver, die zijn onsterfelijkheid dankt aan de politicologische essays: Il principe en Discorsi. Die twee hoogst geserreerd geschreven verhandelingen markeerden in het begin van de 16de eeuw een radicale breuk met het Augustinische wereldbeeld dat tot in de late Middeleeuwen dominant was, en waarin religie en moraal centraal stonden. De boeken bliezen als het ware de Civitas Dei op, en formuleerden er een filosofie voor in de plaats waarin God en de zedelijke orde voorgoed ondergeschikt waren gemaakt aan een geseculariseerde opvatting van politiek: die van de staatsraison. En dat was revolutionair.

Cynisch, zal men ook in 2006 nog altijd vroom oordelen. Met het beginsel dat aan de Machiavelliaanse lessen ten grondslag lag, zijn later in de geschiedenis immers begrippen geassocieerd gebleven die niet door de ethische beugel konden: Realpolitik en, erger nog, de loutere machtspolitiek.

Binnen de politiek is het levensdelict uit de mode geraakt – geen murder in the cathedral meer. Maar wat als Wouter Bos klaagt dat Jan Peter Balkenende en Mark Rutte hem ‘kapot’ proberen te maken? Ook als het om zulke betrekkelijke kleinigheden gaat als het Nederlandse ontslagrecht, de Nederlandse zorgpremie of het Nederlandse blauw op straat, zijn voortdurend de mechanismen in werking die we kennen of herkennen uit de analyses van Machiavelli.

Niet dat zijn werk moet gelden als de bijbel op het gebied van staat en politiek. Net als in de echte Bijbel wemelt het van hopeloos verouderde of onzinnige ideeën en adviezen. Maar ook als hij apekool verkoopt blijft hij boeien door de ijzeren, haast onontkoombare, en zeer moderne logica van zijn redeneertrant.

Niccolò Machiavelli: Il principe en andere politieke geschriften. Vertaald door Paul van Heck. Ambo/Anthos, 512 blz. € 39,95