‘Niet te serieus: lezen is een spel’

In zijn roman biedt Høeg een alternatief voor religie.

Zijn personages zijn spiritueel ingesteld en dus anti-fundamentalistisch.

Even leek het erop alsof Denemarken zijn eigen J.D. Salinger had gekregen. De schrijver van de internationale bestseller Smilla’s gevoel voor sneeuw verdween uit de openbaarheid, was telefonisch onbereikbaar en er waren geruchten dat hij de pen voorgoed had neergelegd. Af en toe werd hij gesignaleerd in een centrum voor spirituele groei in de buurt van Kopenhagen. Het zou een sekte zijn.

Nu, na tien jaar, komt de schrijver met een ambitieus boek dat, misschien niet geheel ontoevallig, mede gaat over het zoeken naar stilte: De stilte en het meisje is een bijzonder complex, abstract en gelaagd boek. De hoofdpersoon heet Kasper Krone, een 42-jarige circusclown die van poker en Bach houdt, en een uitzonderlijk gehoor heeft waarmee hij de ‘essentie’ van mensen kan horen. We volgen Kasper tijdens zijn zoektocht naar het verdwenen meisje KlaraMaria, dat zich onderscheidt van andere kinderen doordat ze volkomen stil is. Het thrillerachtige verhaal over Kaspers zoektocht naar KlaraMaria is verweven met Kaspers reflectie op zijn jeugd, zijn ex Stine, zijn ouders en de vraag waarom hij kinderloos bleef.

„Dit is mijn meest bevredigende boek tot nu toe,” vertelt Høeg. „Dat het allemaal zo lang heeft geduurd, komt niet omdat ik niets deed. Ik heb continu aan dit boek gewerkt, met een onderbreking van zeven maanden waarin ik dacht dat ik moest stoppen met schrijven. Het duurde lang voordat ik de juiste toon vond en dat ligt aan de ambitieuze inzet van dit boek: de manier waarop Kasper denkt, is namelijk zeer complex. Hij is zowel een zoeker als een agressief persoon. Hij heeft medeleven, maar hij gebruikt ook mensen, heeft gokschulden en is zeer geobsedeerd door het vrouwelijke.

„Terwijl hij dingen beleeft, kijkt hij ook voortdurend naar zichzelf en beschouwt hij de gebeurtenissen op een psychologisch niveau. Is het mogelijk, zo vroeg ik me af, om een boek te schrijven over een persoon die de hele tijd nadenkt zonder dat de lezer zijn belangstelling verliest? Kan ik zowel de verhaallijn vasthouden als de reflectie? En kunnen alle tegenstellingen in het personage Kasper goed samengaan?’

Het weergeven van alle gelijktijdig aanwezige gedachtestromen van Kasper was voor Høeg een nieuwe manier van schrijven, die voortkomt uit zijn jarenlange spirituele training. „We leven allemaal in gedachten en hebben onafgebroken gedachtestromen die voortdurend gevoelens voeden. Ze zijn zelfs dwangmatig in een bepaald opzicht: we kunnen onze gedachten en onze stemmingen niet stoppen. Tijdens een meditatie probeer je door je te ontspannen alle gedachten los te laten, en zo ‘voorbij’ of ‘achter’ de taal te komen. Je bereikt dan stilte, en dat is het gebied voordat gedachten zich gaan vormen. Daar begint de openheid. En daar is Kasper in feite naar op zoek.”

Is het niet een paradox dat een schrijver, die juist werkt met taal, het ‘taalloze’ gebied probeert te bereiken? „Ja. Het is onmogelijk. Als schrijver kun je alleen maar proberen te wijzen naar die vorm van stilte. Ik ben in mijn boeken overigens altijd bezig met de vraag of het mogelijk is om de wereld op een andere, diepere manier te begrijpen, en of er zo ‘andere’ werkelijkheden zichtbaar, voelbaar en denkbaar worden. Smilla uit Smilla’s gevoel voor sneeuw kan bijvoorbeeld vele soorten sneeuw herkennen, en weet zo iets over de wereld wat andere mensen niet weten. Wat Smilla kan met sneeuw, dat kan Kasper met klank. ‘De natuur heeft een droge klank’, lees je dan bijvoorbeeld. Mensen hebben mij gevraagd of het echt bestaat, iemand met zo’n uitzonderlijk hoorvermogen, en of steden en mensen echt een ‘klank’ hebben. Ik weet het niet, mijn boek is fictie.”

De reflectieve manier van schrijven kon overigens niet rekenen op veel waardering van de Scandinavische critici (zie kader). Zorgvuldig kiest Høeg zijn woorden om te reageren op de affaires. „Het is voor het eerst dat een boek van mij zoveel verdeeldheid oproept: men is of laaiend enthousiast of op het agressieve af negatief. Ik moet zeggen dat ik blij ben dat, nu het boek in andere landen uitkomt, mensen het boek gaan lezen die niets van doen hebben met het Deense debat. Hier hebben te veel mensen een voorstelling van mij die niet gebaseerd is op werkelijkheid. Al bij het verschijnen van mijn debuut voelde ik aan dat ik voorzichtig moest zijn met de media. Er was een welhaast ongezonde aandacht voor mijn persoon. De media kunnen je opeten.”

We komen te spreken over Denemarken, hoe het is om te schrijven in de bakermat van de rellen rondom de Mohammed-cartoons. Høeg: „Ik ben geen debater. Ik ben schrijver. Wat ik zeg, zeg ik in mijn boeken of in interviews. Alle kunstenaars zijn seismografen van datgene dat uit balans is. Als je je als schrijver openstelt, dan druk je automatisch iets uit van de fundamentele spanningen van de cultuur waarin je leeft.”

In De stilte en het meisje biedt Høeg in zekere zin een alternatief voor religie: spiritualiteit. „Ik vraag mij af of er in de grote geloofstradities een gemeenschappelijke achterliggende gedachte is. Als dat zo is, dan kunnen mensen van allerlei conflicterende religies een ruimte vinden, waarin het gaat om de essentie en om contact. Ik zeg in mijn boek juist niet: wij zijn christenen, wij hebben de waarheid in pacht, en alleen in onze club kun je diepte bereiken – dat is een fundamentalistische houding. Mijn personages zijn spiritueel ingesteld, op zoek naar rust en openingen, en dus anti-fundamentalistisch.”

Høeg omschrijft literatuur het liefst als een ‘talige simulator van de werkelijkheid’. „In het Westen nemen we boeken te serieus. Het is een spel!”

Peter Høeg: De stilte en het meisje. Vertaald door Edith Koenders, Jytte Kronig en Lucy Pijttersen. Meulenhoff, 432 blz. € 22,50. Vanaf vandaag verkrijgbaar.