Het laatste debat kan beslissend zijn

Vanavond is het grote lijsttrekkersdebat. Volgens Maurice de Hond bepaalt vijf procent van de kiezers zijn stem op grond hiervan. Wat staat de lijsttrekkers te doen? Tips van Peter van der Geer.

Tot op het laatste moment houdt de publieke omroep geheim wat de thema’s en de rolverdeling in het debat zullen zijn. Dikwijls is dat het product van stevige onderhandelingen tussen de partijen en de publieke omroep, waar soms de notaris aan te pas komt. Hopelijk worden pittige stellingen gekozen, zodat lijsttrekkers minder kans krijgen om hun boodschappenlijstjes af te werken. Blijven de onderwerpen (‘de economie’) te algemeen gesteld, dan zullen de lijsttrekkers elke vraag naar hun hand zetten.

Naar het voorbeeld van de beste Engelse debattraditie krijgt het slotdebat een voorafje. Wat in Groot-Brittannië vermakelijk het emergency debate tussen de mindere goden heet, wordt hier het debat tussen de kleine partijen (van SGP tot de Partij voor de Dieren), dat fungeert als opwarmer voor het koningsnummer.

De tientallen debatten op radio en tv hebben nog geen duidelijke winnaars opgeleverd. Het risico van een polderiaanse anticlimax – een verzoenende toon tussen PvdA en CDA in het zicht van de formatie – is klein. Juist omdat deze partijen elkaar zo dicht zijn genaderd, zal dat niet gebeuren. Nu draait alles echt om winnen. Daarvoor moeten de lijsttrekkers goed uitslapen en er mag geen spoortje van campagnemoeheid zichtbaar zijn. Wat moeten de lijsttrekkers doen om het debat in hun voordeel te beslechten?

Balkenendes troef

Kan Balkenende de kaart van rust en zekerheid blijven spelen? De tekst ‘ik ben trots’ nadert zijn houdbaarheidsdatum. Bovendien kan de premier met de hete adem van Bos in de nek zich minder makkelijk permitteren om zijn opponent onder uit de zak te geven met ‘u draait en u bent oneerlijk’. Hij zal worden aangevallen en in zijn verdediging met een geslaagde variant op de VOC-mentaliteit moeten komen – wat hem wel is toevertrouwd. Integratie kan alsnog een thema worden en ook de toestanden in Afghanistan kunnen opspelen. Balkenende beschikt over genoeg vechtlust om zich actief in het debat te mengen. Alles komt aan op de perfecte combinatie van premierbonus uitspelen (‘samen onder mijn leiding’) en zijn grootste tegenstander nog één keer goed getimed op zijn nummer zetten.

Bos’ blik

De laatste dagen beginnen de ogen van Bos weer te schitteren. Niets debatteert makkelijker dan je gesteund weten door een groeiend leger van aanhangers. De vraag is wat de laatste twintig procent zwevende kiezers het beslissende duwtje in de rug geeft. Daarvoor zal hij de PvdA mantra ‘na economisch herstel, nu sociaal herstel’ moeten uitspelen.

Zijn linkse collega’s moet hij te vriend houden door hen te complimenteren, zijn rechtse opponenten krijgen de volle laag. Balkenende kan hij aanvallen door hem te confronteren met uitspraken van linkssprekende ministers (Winsemius, De Geus) uit zijn kabinet.

Het laatste wat Bos moet doen is te vroeg pieken in het debat. Zijn zelfvertrouwen mag niet omslaan in een voortijdig triomferende blik of het arrogant wegwuiven van kritiek. Bos zal net dat beetje extra moeten geven, want anders gaat net als bij het debat in het programma Eenvandaag Marijnissen er alsnog vandoor met de debatprijs.

Marijnissen scoort voor wie?

Elke verkiezingsstrijd heeft zijn held. Zo kan Jan Marijnissen niet meer stuk. Maar de SP-leider staat wel voor een groot dilemma. Met dalende peilingen moet hij extra scoren, maar wil hij dat ook doen ten koste van de PvdA? Of liggen hier kansen voor een magistraal een-tweetje met Bos door schouder aan schouder met Bos de pijlen op CDA en VVD te richten?

Dat was wellicht het onderwerp van het geheime koffieberaad gisteren. Hij zal ongetwijfeld weer zijn doeltreffende technieken gebruiken: zijn volkse taalgebruik (‘jullie staan aan de kant van de rijken’), hij zal citeren uit een brief van een burger om het kabinet aan te klagen. En hij zal met basse stem ongevraagd het woord nemen.

Marijnissen kan schijnbaar moeiteloos scoren in elk debat, de vraag is alleen ten gunste van wie.

Ruttes laatste poging

De VVD-leider groeit steeds beter in zijn rol, wat gezien de peilingen hard nodig is. Alle partijen moeten het ontgelden: het CDA heeft geen ambitie, de PvdA zorgt voor economische tegenwind en Marijnissen is ‘asociaal’. Daardoor is hij een geliefde gast in de debatten van de laatste dagen. Maar het enige dat telt, is zetelwinst. Daarvoor zal hij de positieve boodschappen moeten herhalen van ‘minder belasting’, ‘AOW blijft’ en ‘hypotheekrenteaftrek onaangetast.’ En misschien lukt het hem nog om aan de stortvloed van ideeën van taaltest voor kleuters tot dubbeldekswegen nog een nieuw idee toe te voegen. Tenzij Balkenende hem onverwachts de hand reikt, zal Rutte moeilijk uit de schaduw van het premiersdebat kunnen treden. En nog een laatste tip: draag niet zoals bij het Eenvandaag-debat dezelfde stropdas als de premier.

Geen onbelangrijke bijrol

Voor Halsema en Rouvoet is geen onbelangrijke bijrol weggelegd. Halsema heeft al herhaaldelijk voor de PvdA als welkome sidekick richting CDA en VVD gefungeerd. Zij verstaat als geen ander de kunst van goedlachse retoriek, zoals gisteren in het MTV-debat tegen Rutte: „Ik begrijp waarom u voor dubbeldekswegen bent. Die zijn nodig om straks het water onderdoor te laten stromen.” Rouvoet kan het balletje nog voor de verkiezingen aan het rollen brengen door zich voor de ene of de andere coalitie uit te spreken. In elk geval heeft hij al laten weten geen prijs te stellen op een kabinet met minister Verdonk.

Voor alle lijsttrekkers geldt: be the argument! Debatteer met lef en laat de defensieve houding van ‘maak geen fouten’ varen. Meer dan ooit geldt dat het slotdebat winnen ook betekent een fors voorschot nemen op de verkiezingsoverwinning.

De debatleiders zijn ervaren rotten. Ferry Mingelen en Paul Witteman leiden al ruim een decennium het slotdebat. Zij moeten met korte maar vileine vragen het debat tot grote hoogte laten stijgen.

En de kijkers? Hoe kritischer wij als kiezers zijn, hoe beter de lijsttrekkers hun best doen.

Peter van der Geer is ‘debatprof’ voor Debat.NL en auteur van De Debatwijzer (Sdu 2006).