Hoe Friedman een held werd

De Amerikaanse econoom Milton Friedman, vorige week overleden, is vaak verguisd. Maar voor de minister van Schatkist onder Clinton veranderde hij van de duivel in een held, en de gouverneur van de Poolse centrale bank beschouwt Friedman als de intellectuele architect van de omwentelingen in Oost-Europa.

Laat open markt vrij werken

Als John Maynard Keynes de invloedrijkste econoom was van de eerste helft van de twintigste eeuw, dan was Milton Friedman dat in de tweede helft.

Niet zo lang geleden waren wij allemaal keynesianen. („Ik ben een keynesiaan”, zei Richard Nixon in 1971.) Nu zal iedere eerlijke Democraat toegeven dat wij allemaal Friedmanieten zijn geworden. Friedman heeft nooit een officieel ambt bekleed, maar heeft meer dan enige andere moderne figuur invloed gehad op het economisch beleid vandaag de dag, over de hele wereld.

Ik ben opgegroeid in een familie van progressieve economen, waar Milton Friedman als de duivel gold. Maar toen ik zelf economie ging studeren en de ontwikkeling van de wereld voortschreed, voelde ik eerst een aarzelend respect en daarna bewondering. [...]

Friedman is wellicht het bekendst wegens zijn ideeën over geld en monetair beleid. Nog steeds wordt er fel gedebatteerd over de vraag hoe centrale banken het monetair beleid moeten uitstippelen. Maar de achtergrond daarbij is vrijwel volledige overeenstemming over een paar fundamentele aspecten: dat het monetair beleid beter in staat is een economie vorm te geven dan het begrotingsbeleid; dat aanhoudend hoge inflatie niet zal leiden tot welvaart, misschien zelfs tot een lagere levensstandaard; en dat beleidsmakers hun economieën niet tot in de puntjes kunnen afstemmen, omdat die nu eenmaal fluctueren. [...] Maar de belangrijkste bijdrage van Friedman is dat hij mensen heeft overtuigd van het belang van het vrijelijk laten functioneren van open markten.

Tegenwoordig vinden we het de normaalste zaak van de wereld dat vrije financiële markten het financiële verkeer regelen. De dollar fluctueert ten opzichte van andere munten en een hele industrie houdt zich bezig met de handel in termijncontracten en opties op rentestanden en valutakoersen. Toen Friedman voor het eerst flexibele wisselkoersen en open financiële markten voorstelde, dacht men dat die destabiliserend zouden werken en dat regeringen het grensoverschrijdende internationale kapitaalverkeer zouden moeten controleren.

Friedman zal wellicht nooit aan het langste eind trekken als het gaat om onderwijs, legalisering van drugs of de afschaffing van specifieke eisen aan de beroepsuitoefening van advocaten, artsen en andere vrije beroepen. Maar zelfs op deze terreinen zijn de meningen en het beleid onder invloed van zijn argumenten veranderd.

Friedman en ik hebben bij verkiezingen waarschijnlijk nooit op dezelfde partij gestemd. In mijn optiek had hij te weinig oog voor sociale rechtvaardigheid en was hij veel te cynisch over de mogelijkheden van collectieve actie om de levens van mensen te verbeteren. Ik geloof dat sommige uitdagingen waarmee we nu worden geconfronteerd, zoals de toenemende ongelijkheid en de wereldwijde klimaatverandering, vergen dat de vrije markt wordt afgeremd in plaats van vereerd. [...[ Maar hij was [...] een man die aantoonde dat grote ideeën, mits overtuigend gebracht, wel degelijk de levens van mensen kunnen veranderen.

Lawrence Summers, minister van Schatkist in de regering-Clinton, nu hoogleraar economie op Harvard.

Overtuigende politieke visie

Door Friedman is de manier waarop regeringen economisch beleid voeren, ingrijpend veranderd. Niet meer financiële prikkels en sturing door de overheid zijn het voornaamste economische instrument, maar monetair beleid, gevoerd door onafhankelijke centrale banken. Zo maakte het keynesiaanse vraagmanagement plaats voor een nieuw inzicht – in hoofdzaak te danken aan Friedman – dat macro-economische duurzaamheid het best wordt gewaarborgd door begrotingsdiscipline en prijsstabiliteit.

Al even belangrijk en invloedrijk waren zijn ideeën over de rol van de staat. Samen met Hayek, zijn collega aan de Universiteit van Chicago, lanceerde Friedman een bredere aanval op het keynesianisme, waarbij hij betoogde dat iedere regering die de economie reguleert met een beroep op gelijkheid, een gevaar vormt voor de vrijheid van het individu.

Friedman presenteerde een visie op de vrijheid die aanlokkelijk én realiseerbaar was. Zijn boek Free to choose werd in de jaren tachtig illegaal gepubliceerd in Polen en heeft in de donkerste jaren van het communistische bewind mij en vele anderen helpen dromen van een vrije toekomst. Met grote helderheid zette hij voor een breed publiek een overtuigende politieke visie uiteen, mét concrete beleidsvoorstellen. Zo kwam hij als eerste met het idee van de school vouchers (‘schoolbonnen’), met het argument dat particuliere concurrentie tot beter onderwijs zou leiden dan overheidsbemoeienis.

Friedman werd zo een baken voor economische conservatieven in heel de wereld. Dankzij zijn invloed op de regering van Margaret Thatcher is Groot-Brittannië van een postindustrieel, door klassenstrijd beheerst wrak de sterkste economie van Europa geworden. Van hem kwam ook de aanzet tot de nu gangbare methode om politieke en economische vrijheid transnationaal te meten en te vergelijken, wat opinievormend werkt in landen die de vrijheid inperken.

Friedman streek met zijn consequente anti-etatisme ook veel conservatieven tegen de haren in – een blijk van de intellectuele eerlijkheid die karakteristiek was voor zijn loopbaan. Zo verzette hij zich tegen alle overheidspogingen om het doen en laten van de mens te regelen, met inbegrip van vergunningen voor artsen en chauffeurs. Antidrugswetten stimuleerden volgens hem de georganiseerde misdaad, en hij verzette zich fel tegen de dienstplicht in Amerika.

Al heeft hij niet al zijn intellectuele veldslagen gewonnen, er is vrijwel niemand van wie stelliger kan worden gezegd dat zijn werk van blijvende invloed zal zijn. Ik leef nu in een vrij Polen, en ik beschouw Milton Friedman als een van de belangrijkste intellectuele architecten van onze vrijheid.

Leszek Balcerowicz leidde als vice-premier de economische overgang van Polen uit het communisme en is nu president van de Poolse Centrale Bank.