Ex-KGB-agent doelwit vergiftiging

Een ex-agent van de Russische geheime dienst en fervent criticus van president Poetin is Londen ernstig vergiftigd. Londen vreest een crisis in de relatie met Moskou.

De voormalige KGB-agent Alexander Litvinenko, een fervent criticus van de Russische president Vladimir Poetin, vecht in een Londens ziekenhuis voor zijn leven, nadat hij met ernstige vergiftigingsverschijnselen is opgenomen.

Vrienden van de ex-KGB’er stellen dat het gaat om een poging van de Russische autoriteiten om Litvinenko (43) uit de weg te ruimen. De Britse politie is inmiddels een onderzoek begonnen naar de affaire, die zo lijkt weggelopen uit een spionagethriller uit de hoogtijdagen van de Koude Oorlog.

Britse diplomaten vrezen dat de kwestie kan leiden tot een nieuwe crisis in de Brits-Russische betrekkingen. Beide landen hebben met enige regelmaat aanvaringen over de activiteiten van agenten over en weer. Het laatste incident dateert van begin dit jaar, toen de Russen de Britten beschuldigden van spionage met elektronica, die in een holle steen was verborgen.

De Russische autoriteiten hebben nog niet op de zaak gereageerd en ook de Russische media zijn er stil over. In Moskou geldt Litvinenko overigens niet als een zwaargewicht. Algemeen wordt aangenomen dat hij niet alleen een bondgenoot is van de eveneens naar Londen uitgeweken schatrijke zakenman Boris Berezovski, maar bovendien op diens loonlijst staat. Berezovski leeft al geruime tijd in onmin met Poetin.

De zaak begon op 1 november. Die dag had Litvinenko, tot dan in blakende gezondheid, een lunch met een Italiaanse academicus in een sushibar in het centrum van Londen. Zijn disgenoot had hem enige informatie in het vooruitzicht gesteld over de moord op de Russische journaliste Anna Politkovskaja, vorige maand.

Litvinenko was naar eigen zeggen bezig met een onderzoek naar de toedracht van de moord op Politkovskaja, die net als hijzelf dikwijls felle kritiek uitoefende op Poetin. De Italiaan was hoogst nerveus, zo vertelde Litvinenko later.

Enkele uren later begon de Rus heftig te kokhalzen. Aanvankelijk werd gedacht aan een eenvoudige voedselvergiftiging. Maar een vooraanstaand Brits toxicoloog heeft intussen vastgesteld dat de voormalige agent met thallium is vergiftigd, een zwaar metaal waarvan een hoeveelheid van 1 gram al fataal kan zijn voor mensen. Thallium is een ideaal middel voor vergiftigingsdoeleinden: het is kleurloos, smaakloos en geurloos. Het metaal is voor particulieren nauwelijks verkrijgbaar.

De toestand van Litvinenko is dramatisch verslechterd. Inmiddels heeft hij volgens vrienden al zijn haar verloren en zijn ook zijn nieren aangetast. Hij kan niet meer slikken en is sterk vermagerd. Zijn lichaam maakt niet voldoende afweerstoffen aan, waardoor hij vermoedelijk een beenmergtransplantatie moet ondergaan. De behandelende doktoren schatten dat hij een kans heeft van 50 procent om te overleven.

Volgens Litvinenko en zijn vrienden is de Italiaan, die inmiddels is ondergedoken, niet de dader. Zij denken eerder dat de vergiftiging plaatshad, toen hij op dezelfde dag een drankje dronk met een oude Russische kennis. De Britse politie wil de man nu ondervragen. Litvinenko wordt thans zwaar bewaakt in het ziekenhuis uit vrees voor nieuwe aanslagen.

Litvinenko werkte jarenlang voor de KGB en zijn opvolger FSB na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Hij bracht het tot de rang van luitenant-kolonel en was in de jaren ’90 onder meer belast met het uitroeien van de corruptie binnen de geheime dienst. Toen dat niet erg lukte, kreeg hij ruzie met Poetin, destijds chef van de dienst.

Steeds meer groeide Litvinenko uit tot een fel criticus van Poetin en de inlichtingendienst. In 1998 beschuldigde hij zijn superieuren ervan hem de opdracht te hebben gegeven Berezovski uit de weg te ruimen. Later publiceerde hij een boek, waarin hij stelde dat de Federale Veiligheidsdienst zelf verantwoordelijk was voor een reeks aanslagen op huizen in Moskou in 1999, waarbij zo’n 300 doden vielen.

De Russische autoriteiten gaven de schuld hiervan aan Tsjetsjeense opstandelingen en Poetin kreeg zo de publieke opinie op zijn hand voor een nieuw offensief tegen de Tsjetsjenen.

Na een paar keer te zijn gearresteerd vluchtte Litvinenko in 2000 met zijn gezin naar Groot-Brittannië en vroeg hij asiel aan. Onlangs verwierf hij de Britse nationaliteit. Twee jaar geleden werd er een aanslag met een benzinebom op zijn huis gepleegd.

(Met medewerking van correspondent Coen van Zwol in Moskou.)