‘Godsdienst kan bijdragen aan beheersing’

Jacobine Geel (1963) is behalve theoloog en columnist sinds 1 januari voorzitter van het Burgerforum Kiesstelsel dat vorige week zijn advies afrondde. Geel is gehuwd en heeft een zoon van bijna drie. Ze woont in Amsterdam. „Schoenen uit, remmen los.”

Jacobine Geel

Donderdag 9 november

Is het mazelen, of toch waterpokken? Jacco zit onder de rode vlekken. „Doet het pijn?” vraag ik. „Jaaa. Maar dat gaat wel weer over, hoor.” De huisarts zegt hetzelfde. Regelmatig insmeren dus maar, met een verzachtend zalfje. Hoewel hij vooralsnog monter door het huis voetbalt, krimpt mijn moederhart. Ik ben de komende dagen afwezig, in beslag genomen door het tiende en afsluitende weekend van het Burgerforum Kiesstelsel. De zorg komt op Joop neer. Laat Jacco alsjeblieft niet veel zieker worden, doe ik een schietgebedje.

Enige sympathie van de voorzienigheid leid ik af uit de aanwezigheid van mijn moeder. ‘Mimi’ logeert in Amsterdam. We rommelen de ochtend door en in de middag vertrek ik naar Tilburg. Op uitnodiging van de universiteit leid ik een debatbijeenkomst over de veranderende rol van godsdienst in het publieke domein.

De toon wordt gezet door emeritus hoogleraar Geert Hofstede. Hij deed onderzoek naar cultuur als de collectieve mentale voorprogrammering van groepen of hele volken en vermaakt de zaal met observaties als: „De Rooms-Katholieke Kerk is de voortzetting van het Romeinse Rijk. Zelfde firma, ander product.”

Een levendig debat met de katholieke Antoine Bodar en de islamitische Haci Karacaer is onvermijdelijk. En de moeite waard: godsdienst, ook de islam, zou op termijn kunnen bijdragen aan een houding van matiging, beheersing. Niks agressie, er is hoop. Met die gedachte duik ik een slapeloze nacht in.

Vrijdag

Het voorlaatste weekend van het Burgerforum begon met een onwaarschijnlijke droom over kiesstelsels. Tot een jaar geleden had ik van kiesstelsels nog nooit wakker gelegen. En nu: niet alleen het proces – de begeleiding van 140 burgers naar een advies over het beste kiesstelsel voor de Tweede Kamer – maar ook de inhoud heeft me in de greep.

Een droom is me dit keer niet gegund. Jacco is echt ziek geworden. Waterpokken. Alles schrijnt en jeukt en pas tegen de ochtend valt hij in een onrustige slaap. Maar dan moet ik er al uit. Onder de douche. Me dwingen tot toonbaarheid aan het begin van een dag waarop het Burgerforum misschien geschiedenis zal schrijven, maar zeker een hoofdrol zal spelen in de uitzending van Netwerk.

Om negen uur ben ik op weg naar Den Haag. Het adrenalinepeil stijgt snel. Zou het allemaal lukken? Ik heb altijd gezegd dat het succes van het Burgerforum niet per se ligt in een advies tot verandering. Misschien vindt men het huidige kiesstelsel ondanks alles nog altijd het beste.

Toch zou ik het na zoveel maanden van hard werken wat povertjes vinden om naar buiten te moeten treden met de boodschap dat alles bij het oude kan blijven. Maar als de leden zo besluiten, dan zij dat zo. Als voorzitter ben ik primair verantwoordelijk voor het proces.

Het gaat anders, het gaat erg goed. Om zes uur is de laatste stemronde, de toets van de voorkeursvariant van het Burgerforum aan het huidige stelsel. De uitslag is niet mis te verstaan. Met een stemverhouding van 116 tegen 14 komt de eigen variant als winnaar uit de bus: met één stem meer keus. De kiezer geeft met dit stelsel zijn stem ofwel aan een partij, ofwel aan een persoon op de kandidatenlijsten van de partij. Zo is het niet langer aan de partij, maar werkelijk aan de kiezer wie de volksvertegenwoordiging vormen.

Gejuich, algehele ontlading. Ik feliciteer het Burgerforum en geef dan het woord aan oud-minister voor Bestuurlijke Vernieuwing Alexander Pechtold. Een jaar geleden nam hij het initiatief tot dit Burgerforum. Nu staat hij klaar in de coulissen, in afwachting van Netwerk, popelend om ons geluk te wensen. De rest van de avond verloopt rustig, al heb ik na dit hoogtepunt regelmatig het gevoel dat ik in mijn eentje genoeg energie moet genereren om de 130 aanwezige Burgerforumleden aan het werk te houden.

En gewerkt moet er nog, om te beginnen aan de ongevraagde adviezen. Want een ander kiesstelsel is mooi, maar voor een betere communicatie tussen burgers en politiek is meer nodig. Het gevraagde advies zal daarom vergezeld gaan van enkele welgekozen ongevraagde adviezen. Die keuze, daar draait de rest van de avond om. Na een glas bier in de bar tol ik om half één naar mijn kamer. Waar ik een pakje vind. Een Burgerforumlid bedankt me met een zelfgemaakt beeldje: een vrouw op een hoge stoel. Ik doop haar ‘de voorzitter’.

Zaterdag

Om kwart over zeven sta ik radio 1-presentator Marcel Oosten te woord. Ik zou inmiddels uren kunnen praten over de kracht van het advies en de unieke mogelijkheden van het instrument burgerforum voor politiek en samenleving, maar zes minuten is zo vroeg op de ochtend natuurlijk ook al heel mooi.

Om negen uur is iedereen weer aanwezig. Op het programma staat de tekst van het advies. Maar allereerst moet er onrust worden weggenomen. Met name één ongevraagd advies – over het wegsturen van Kamerleden die zich tussentijds afsplitsen – lijkt op gespannen voet te staan met de gekozen variant. Die stimuleert de opkomst van meer geprofileerde volksvertegenwoordigers. Een ontwikkeling die je niet tegelijkertijd moet afremmen door een waterdichte regeling van fractiediscipline.

Herstemmen dus? Eén Burgerforumlid verlaat boos de zaal. Stemmen is stemmen, roept hij. En daar zit juist het probleem. Nergens is vastgelegd dat het Burgerforum niet op eerder genomen besluiten mag terugkomen. Tegelijkertijd ervaart iedereen zoiets als een forse ingreep. Het is precies de reden waarom ik het stemmen over onderwerpen zo lang mogelijk heb uitgesteld. De kracht van een burgerforum ligt in overleg. Maar dat is nu niet genoeg.

Koffie. Diep ademhalen. Een klein toespraakje. En dan stemmen over de vraag of er over die ene kwestie opnieuw gestemd moet worden. De meerderheid vindt dat en zo geschiedt. De rust keert weer en de rest van de dag wordt er eensgezind gewerkt aan de definitieve tekst. We eindigen met een evaluatie. Hart luchten, hoofd leegmaken, zodat we straks werkelijk feest kunnen vieren.

Om vijf uur is iedereen klaar om partners te begroeten. Joop is er ook, samen met Jacco! Er zijn roerende toespraken, oergeestige sketches, en er speelt een band die bijna alle aanwezigen aan het dansen krijgt. De leden van het Burgerforum, de fantastische medewerkers van het projectbureau onder leiding van Jan van Schagen, de beide docenten – politicoloog Henk van der Kolk en staatsrechtgeleerde Henk Kummeling – en ook mij als voorzitter. Schoenen uit, remmen los. Nou ja, bijna. Als ik na middernacht thuiskom, ben ik intens gelukkig. En hongerig.

Zondag

„Kijk eens, ik heb de zalf op de grond geschuddet.” Met deze opgewekte jobstijding van Jacco begint een dag die huiselijk verloopt. Langzaam wegebbende koortsachtigheid, vreugde en beslist ook trots dat alles zo aan de bovenkant van ieders verwachtingen is geëindigd. Ik blader door het herinneringenboek dat de Burgerforumleden voor me maakten, grasduin in de weekendkranten – staan we erin? – en daal met het uur verder in mijn leven als moeder en echtgenote in. We besluiten de zondag met couscous in De Bazaar, een feestelijk, overdekt eetplein aan de Albert Cuyp.

Maandag

Om tien uur vergadert de redactie van Schepper & co in Hilversum. Ik mag uitvoerig verslag doen van mijn bewogen weekend. Gelukkig. Het vergemakkelijkt de omschakeling naar deze andere werk-werkelijkheid. Ik heb buiten de omroep altijd andere dingen gedaan, zou niet anders willen. Nooit eerder echter combineerde ik twee zo verschillende rollen. Soms wringt het. Maar voor geen goud had ik het gemist: de kennismaking met zoveel betrokken burgers, het soms struikelend een vermoeden krijgen van wat leiderschap vraagt, de confrontatie met politiek Den Haag. En ook, misschien wel voor het eerst, bezig zijn met een project los van godsdienst of kerk.

Maar vandaag ben ik presentator en bereiden we ons voor op de opnames van aanstaande donderdag: een gesprek met oud-minister van Justitie Piet Hein Donner en een discussie over jongeren en alcohol. Onderwerpen om zin in te krijgen. Door een vervelend misverstand hoef ik ’s middags niet op te treden tijdens een bijeenkomst voor vrijwilligers in de terminale zorg. Mensen die werk van onschatbare waarde verrichten. Omdat ik ze dat nu niet rechtstreeks kan vertellen, besluit ik het te doen via mijn wekelijkse column in het AD. Een column waarvoor ik onverwacht veel tijd heb. En om zes uur kan het gezin aan tafel.

Dinsdag

De afwasmachine is stuk en wordt opgehaald. Het IKV bestaat binnenkort 40 jaar en komt met drie man sterk het jubileumprogramma voorbereiden. Jacco wil voetballen. Bezoek arriveert en bijna op het zelfde moment meldt zich fotograaf Vincent Mentzel. De gelijktijdigheid van al deze gebeurtenissen zorgt voor een prettig chaotische ochtend. Al ben ik ook blij met de middag, die afgezien van wat telefoontjes verschoond blijft van buitenwereld. Gezellig met Jacco kijken naar Sam de Brandweerman en werken aan dit dagboek.

Woensdag

Eindelijk weer even in Den Haag, waar de stemming nog altijd opgetogen is. We bespreken wat er allemaal nog moet gebeuren voor op 14 december het advies officieel kan worden overhandigd aan minister voor Bestuurlijke Vernieuwing Atzo Nicolaï. Daarna bekijken we de ruwe montage van het beeldverslag dat van het proces gemaakt is. Het wordt beslist een levendig en waardevol document. Goed dat het als dvd aan het advies zal worden toegevoegd. ’s Middags in Hilversum werk ik met de redactie aan de twee draaiboeken voor morgen. Donner staat. We zoeken nog een jongere die wil praten over hoe zij zelf met alcohol omgaat. Als die aan het eind van de middag gevonden is, kan de opnamedag op papier niet meer stuk.

Donderdag 16 november

Nadat ik Jacco bij mijn ouders heb gebracht, rijd ik door naar Hilversum. Hoe lastig soms ook, opnamedagen zijn altijd kleine feestjes. Hiervoor werk je met elkaar. Ook vandaag heb ik er zin in.

Het eerste gesprek is met Donner en mijn verborgen agenda is om hem binnen twee minuten minstens een glimlach te ontlokken. „Is hij al eens gestolen, die fiets van u?” En inderdaad, dat is één keer gebeurd – uit het fietsenhok van Justitie. Waarlijk, ik zit hier tegenover een Nederlander als alle andere. De tweede opname verloopt iets moeizamer, maar al met al brengen we aan het eind van de dag een welgemeende toast uit op elkaar. Als ik buiten kom, vlaagt een stormachtige herfstwind natte bladeren tegen mijn voorruit. Er staat een record aan files, maar daaraan heb ik voorlopig geen boodschap. Ik ga deze koopavond benutten om Joop morgen een welverdiende verjaardag te bereiden.