Bij energie is nu de consument aan zet

De nieuwe afgezwakte splitsingswet roept gemengde reacties op. De zeggingskracht van de wet wordt straks vooral bepaald door de toezichthouder DTe en door de consument.

Drie jaar lang hebben de energiebedrijven in Nederland in onzekerheid verkeerd. Drie jaar lang hing een wetsvoorstel van voormalig minster Brinkhorst boven de markt, waarvan de uitkomst onduidelijk was. Niet meer. De Eerste Kamer heeft de splitsingswet eerder deze week aangenomen. En hoewel de wet op het laatste moment nog een opmerkelijke draai kreeg, via een onverwacht aangenomen motie, is prof. dr. Hans van Mierlo blij dat de kogel eindelijk door de kerk is. „Er komt een einde aan de lange theoretische discussie of de splitsing goed is, of slecht”, zegt Van Mierlo, die hoogleraar publieke financiering is aan de Universiteit van Maastricht. „Laten we een beetje optimistisch zijn over de uitwerking.”

Maar lang niet iedereen denkt er zo over. De splitsingswet heeft immers zijn oorspronkelijke doel gemist. Brinkhorst wilde via zijn wet bereiken dat de Nederlandse energiebedrijven zich verplicht moesten opsplitsen in een commercieel deel dat de productie en levering van elektriciteit en gas verzorgt, en een publiek deel dat de strategisch belangrijke netten in handen heeft. De Tweede Kamer nam de wet eerder dit jaar als zodanig ook aan, met een grote meerderheid. Maar de Eerste Kamer besliste afgelopen week anders. De bedrijven hoeven toch niet verplicht op te splitsen. En daarmee lijkt het hart uit de wet verwijderd.

„Teleurstellend”, noemt Harm Kerstholt van advocatenkantoor Nauta Dutilh het resultaat. „Een gebrek aan politieke moed.” Ook Eon Benelux, een dochteronderneming van de Duitse energiereus Eon, vindt de wet niet uitblinken in daadkracht.

Nuon, Essent, Eneco en Delta – de bedrijven die door de wet worden getroffen – reageerden koel. Ze worden dan wel niet verplicht tot splitsing, maar er blijven ‘pijnpunten’. Zo moeten ze een deel van hun netten afstaan aan staatsbedrijf Tennet, dat hiermee een grotere greep krijgt op het Nederlandse hoogspanningsnet. Ook gaat netbeheerder DTe veel strenger toezicht houden. En als een buitenlands energiebedrijf besluit om Nuon, Essent, Eneco of Delta over te nemen, moet het Nederlandse bedrijf alsnog zijn netten afsplitsen, zodat die niet in buitenlandse handen vallen.

Wat dit allemaal betekent voor de concurrentie op de markt voor elektriciteit en gas is volgens Van Mierlo nog niet duidelijk. Dat zal ook voor een belangrijk deel afhangen van netbeheerder DTe, en van de consument. „Die moet de moeite willen nemen om van energieleverancier te wisselen”, zegt hij. Als dat niet gebeurt, heeft het geen zin om de markt meer open te stellen voor concurrentie. „In de zorg zie je het wel massaal gebeuren, maar bij energie nog niet.” Het argument dat de consument moe wordt van al dat verplichte kiezen, vindt Van Mierlo niet opgaan. „We doen het bij onze groenteboer, de kapper, de schoenmaker. Waarom moet het in de publieke dienstverlening anders?”

Ook de DTe heeft volgens Van Mierlo een cruciale rol. Die moet er meer op gaan toezien dat de energiebedrijven hun monopoliepositie op de netten niet misbruiken. „Ze zullen expertise moeten ontwikkelen”, zegt Van Mierlo. „Misschien kunnen ze managers van energiebedrijven opkopen die verstand van zake hebben.”

Directeur Rob Drukker van Woonenergie, een energie-inkoper voor een aantal wooncoöperaties, heeft zorgen over de rol van de DTe. Dat de grote energiebedrijven hun machtpositie nu misbruiken, wordt ook niet aan de kaak gesteld. Waarom zou dat in de toekomst anders zijn? Hij noemt de jaarlijkse facturering als voorbeeld. Energieleveranciers moeten hun klanten elk jaar een overzicht van de energierekening sturen, maar hebben daarvoor financiële informatie nodig over onder de meer de transportkosten. Die moeten ze krijgen van de neteigenaren. Als de leverancier een concurrent is, sturen ze die informatie te laat, beweert Drukker. Met als gevolg dat de klant twee gedeelde rekeningen krijgt. Wat weer tot frustratie leidt. „De belangrijkste reden dat mensen bij ons opzeggen is het krijgen van meerdere facturen”, zegt Drukker.

Een woordvoerder van de DTe laat desgevraagd weten geen aanwijzingen te hebben voor misbruik van de netten door de eigenaren. Wel loopt er een onderzoek naar de sterk gestegen winsten die de energiebedrijven de laatste maanden maken. Maar de bedrijven zelf wijten dat aan het toegenomen verbruik van gas en elektriciteit tijdens de koude maanden aan het begin van het jaar.