Ruslands opiniepeiler

Joeri Levada, gisteren overleden, was eerste opiniepeiler en baken van betrouwbaarheid in een land van leugens, verdomde leugens en statistieken.

Joeri Levada noemde zichzelf een typische ‘zestiger’, de tragische generatie die zich liet inspireren door de destalinisatie onder partijleider Nikita Chroesjtsjov. Een man, zo mijmerde Levada onlangs, die in twee stappen over een ravijn wilde springen. Die Stalin verwierp en daarna geschrokken elk debat over het communisme smoorde.

Het klimaat waarin zijn generatie in de jaren zestig de lange mars door de kaders en instituten begon, omschreef Levada als „min of meer tolerant cynisme, hetzelfde wat je vandaag terugziet in meer agressieve vorm”. Hijzelf werd gegrepen door de nieuwe sociologie, ofwel toepassing van Amerikaanse opiniepeilingen. Dat mocht, zolang hij bepaalde vragen meed en zijn resultaten alleen met de partijkaders en de KGB deelde.

Teveel gevraagd voor Levada. In 1968 eer liet de censor in een bundel de zin passeren dat ‘tanks ideeën niet veranderen’ – dit na de door Sovjettanks onderdrukte de Praagse Lente. Toen Levada ook nog bekend maakte dat vrijwel niemand de oersaaie commentaren van partijkrant Pravda las, verloor hij zijn baan. Zoals veel opiniepeilers: rond 1980 waren er 200 gezuiverd. De geriatrische Sovjettop wilde simpelweg niet weten wat het volk dacht.

In 1985 kwam Michail Gorbatsjov aan de macht. Hij rehabiliteerde Levada en gaf hem de leiding over een nieuw staatsorgaan voor opiniepeiling, VTsIOM. In 1988 gaf Levada een formulier uit: ‘Wat denkt U ervan?’ 200.000 Russen vulden dat in en in 1989 publiceerde hij de eerste stemmingsbarometer, toen een sensatie.

Na de val van de Sovjet-Unie draaide VTsIOM op commerciële opdrachten. Levada zag dat als corvee voor zijn ware missie: wat denkt het Russische volk? Onder Poetin kon dat nooit lang goed gaan. Diens Kremlin drijft op peilingen maar beseft ook dat peilingen de opinie weer beïnvloeden. Sommige vragen kun je beter niet stellen, sommige resultaten zijn alleen voor de insiders. Maar Levada ging onverstoorbaar zijn gang. Hij registreerde Poetins fenomenale populariteit, maar ook dat de meeste Russen bitter, rancuneus en ongelukkig waren.

In 2003 verloor hij VTsIOM aan een 29-jarige statisticus die zijn sporen had verdiend als partijpropagandist van Poetins partij. Levada noemde zijn gedwongen pensionering ‘schandalig, stupide, arrogant en oneerlijk’. Onder het communisme ging zo'n zuivering tenminste gepaard met commissies, debatten en beroepsmogelijkheden. „Nu trekt iemand zijn wenkbrauw op, en dat is het dan.”

Anderzijds kon Levada in Poetins Rusland wel gewoon doorwerken. Hij nam een deel van zijn personeel en klanten mee en richtte het Levada Analytisch Centrum op. Met succes: de naam Levada stond voor integriteit.

Joeri Levada stierf gisteren in zijn bureau aan een hartaanval. Boven een stapel statistieken.