Geen pensioen voor spionnes

William Boyd Foto Jerry Bauer Bauer, Jerry

William Boyd: Restless. Bloomsbury, 325 blz. € 26,– (gebonden). De vertaling (‘Rusteloos’) van Jan Fastenau verschijnt bij Mouria, 351 blz. €19,90

Achteraf gezien heeft het nog lang geduurd voordat William Boyd een roman publiceerde over spionage. De schrijver is immers al enige boeken lang gefascineerd door de caleidoscopische menselijke geest, die verandert al naar gelang omstandigheden, levensfases en gesprekspartners dat doen.

Als schrijver is Boyd een schepper van identiteiten, een architect van personages. Maar Boyd houdt ervan dat scheppen te verdubbelen. Zijn personages zijn telkens ook weer schepper van hun bestaan en hun persoonlijkheid. In 2002, bijvoorbeeld, publiceerde Boyd Any Human Heart, het fictieve dagboek van Logan Mountstuart, een man wiens leven de hele 20ste eeuw besloeg. Boyd liet hem in ieder tijdperk een andere toon aanslaan, omdat een mensenleven volgens hem uit een ‘collection of selves’ bestaat. Op zijn 18de was Mountstuart heel iemand anders dan op zijn 85ste. Wat zijn wij anders, vroeg de 18-jarige Mountstuart zich af, dan de optelsom van onze leugens?

Die zin zou het motto kunnen zijn van Restless, de roman die Boyd nu heeft gepubliceerd. Het boek leest als een klassieke oorlogs-spionagethriller, zij het hier en daar ongewild met trekjes van de comedy Âllo, Âllo. Het verhaal begint als Ruth Gilmartin in de zomer van 1976 haar moeder Sally opzoekt. Sally geeft Ruth ordners met daarin ‘het verhaal van Eva Delectorskaya’. Wie is Eva Delectorskaya, vraagt Ruth. Dat ben ik, zegt haar moeder.

Vervolgens doet Boyd om en om het verhaal van Eva en dat van Ruth uit de doeken. In 1939 is Eva Delectorskaya een niets vermoedend meisje dat zich na de moord op haar broer in ruil voor een Brits paspoort laat recruteren door de Britse geheime dienst. In opdracht van de geheimzinnige Lucas Romer plugt ze informatie om de oorlog voor de Britten gunstig te beïnvloeden, maar ze kan ook heel goed ontsnappen door wc-raampjes en achtervolgers afschudden op de panty-afdeling van een warenhuis. Ook het plegen van een balpenmoord staat op haar repertoire.

De onverschrokken Eva wisselt in de loop van het verhaal telkens van paspoort en van naam, maar de toon waarop Boyd haar verhaal vertelt wisselt niet. Die heeft de grauwe urgentie van overlevingsdrang, van niet denken aan angst of consequenties, en hij trekt je in één keer door het verhaal heen.

Boyd wil duidelijk laten zien dat het hem ditmaal gaat om twee zelfstandige vrouwen die architect zijn van hun eigen bestaan. Ook in het kalme leven van alleenstaande moeder Ruth, docente Engels aan buitenlanders, sluipt de boze buitenwereld binnen. Ruths Iraanse leerling Hamid is verliefd op haar, en bovendien neemt zij twee Duitsers in huis die banden hebben met de Baader- Meinhof groep. Het is Boyd hier hopelijk niet alleen te doen om een modieuze flirt met terrorisme; het is duidelijk dat Ruths persoonlijkheid behalve door haar moeder ook en vooral is geschapen door het vreedzame tijdperk waarin ze is opgegroeid. Omgekeerd gaan spionnes niet met pensioen; de oorlog is voor Eva nog steeds gaande. Alleen al daarom kunnen moeder en dochter elkaar nooit kennen.

Het enten en splijten van identiteiten – Boyd is er een meester in. Restless is een spannend, heerlijk boek, maar ook één dat opnieuw de keerzijde van Boyds grote verteltalent toont. Steeds krijgt de plot voorrang boven thema’s en personages. Gruwelijke zaken als landverraad, opportunisme en het verraad van naasten zijn ondergeschikt gemaakt aan het meeslepende verhaal, dat overigens ook een fascinerend hoofdstuk uit de Britse geschiedenis is. In de vaart van gebeurtenissen blijven Eva en Ruth voor je verborgen. Vooral de tragiek van Eva/Sally, die zich de rest van haar leven dagelijks moet afvragen wanneer men haar komt vermoorden, wordt stiefmoederlijk behandeld.

Natuurlijk, dit past bij de kordate Sally, en bij Boyds thema dat men het menselijk hart nooit werkelijk kan kennen. Maar toch: wat is een schrijver anders dan een meesterspion die de geesten van zijn personages moeiteloos doorgrondt? Boyd had Eva Delectorskaya best beter kunnen doorlichten.