RIP: Joeri Levada (1930-2006)

kaars1.gifJoeri Levada is niet meer. Hij was een markante voorman van de ‘Chroestsjov-generatie’, de tragische generatie die, geïnspireerd door de destalinisatie van 1956, de illusie had dat je tegelijk communist en humaan kon zijn.

 Levada maakte in de jaren zestig naam in de nieuwe wetenschap der sociologie, ofwel het toepassen van Amerikaanse opiniepeilingen. Hij mocht de stemming van het volk peilen, zolang hij bepaalde vragen niet stelde en alleen de KGB en de partij zijn resultaten  zagen.

Levada belandde in zwaar weer in 1968, toen Sovjettanks de Praagse Lente de kop indrukten en hij schreef dat tanks geen ideeën kunnen onderdrukken. Maar dat partijleider Brezjnev hem zuiverde, hing meer samen met hoofdredacteurendrift. Levada had namelijk het lef een peiling openbaar te maken waaruit bleek dat geen Rus de hoofdredactionele commentaren in de Pravda las. Gelukkig ligt dat bij ons heel anders.

De rest van het verhaal ligt voor de hand. Gorbatsjov, met wie de Chroestsjov-generatie aan de macht kwam, rehabiliteerde Levada en gaf hem de leiding over het nieuwe staatspeilingsbureau, VTsIOM. Dat gold in de jaren negentig als een eenzaam baken van betrouwbaarheid in een land van leugens, verdomde leugens en statistieken. Voor de Russen was zijn jaarlijkse stemmingsmeter, in 1989 voor het eerst gepubliceerd onder de titel ‘Wat denkt U ervan?’, een openbaring.

levada2.jpgDat kon onder Poetin nooit lang goed gaan. Diens Kremlin wordt gedreven door peilingen - alles om populair te blijven - maar beseft dat peilingen zelf de opinie weer  beïnvloeden. Sommige vragen kan je dus beter niet stellen. Of, laten we zeggen, op een bepaalde manier. Maar Levada ging onverstoorbaar zijn eigen gang. Hij registreerde niet alleen de fenomenale populariteit van Poetin, maar ook dat de meeste Russen zijn politiek tegelijk afkeurden en bitter, rancuneus en ongelukkig waren.

Dus pakte Poetin in 2003, aan de vooravond van zijn herverkiezing, VTsIOM af. Een beetje Levada’s eigen schuld: VTsIOM leefde al jaren van commerciële opdrachten en kreeg nauwelijks staatsgeld, maar hij was vergeten zijn agentschap gewoon te privatiseren. Levada noemde zijn ontslag ’schandalig, stupide, arrogant en oneerlijk’. Onder Brezjnev betekende een zuivering ten minste nog tientallen ernstige commissies, debatten en beroepsmogelijkheden, klaagde hij. ‘Nu trekt iemand zijn wenbrauw op, en dat is het dan.’

Anderzijds kon Levada in het nieuwe Rusland wel gewoon doorwerken. Hij nam een deel van zijn personeel mee uit VTsIOM en begon zijn eigen bureautje: het Levada Analytisch Centrum.  Zijn opvolger bij VTsIOM is zo’n Duits aandoende bureaucraat met ringbaardje en buigzame ruggegraat waarvan je er zoveel treft in het Kremlin. Ondanks diens degelijke uitstraling neigde ik ertoe Levada meer te vertrouwen. Maar ja, ik ben een westerling. 

Levada stierf achter zijn bureau. Hier een zwanenzang.