Middenpartijen zijn nu tegenpolen

Het lijsttrekkersdebat van gisteren werd langs de klassieke tegenstellingen van links en rechts gevoerd. Vooral op de flanken, tussen Rutte (VVD) en Marijnissen (SP), ging het er hard aan toe.

De kabinetsformatie is begonnen. Terwijl de verkiezingscampagne nog een krappe week doorloopt, kijken de politieke leiders al vooruit naar wat er ná 22 november moet gebeuren.

PvdA-leider Wouter Bos zei gisteren dat het „moeilijker dan ooit” zal zijn om na de verkiezingen met het CDA een coalitie te vormen. De twee middenpartijen CDA en PvdA zijn volgens Bos erg ver van elkaar af komen te staan. Een linkse coalitie daarentegen vindt Bos „een doodnormale optie”. GroenLinks en de SP proberen Bos al weken te verleiden zich uit te spreken voor een linkse coalitie.

Tegelijkertijd speelt zich aan de rechterkant van het politieke spectrum een soortgelijk gezelschapsspel af. Vice-premier Gerrit Zalm (VVD) suggereerde gisteren dat CDA en VVD na 22 november best samen door kunnen als minderheidskabinet: „Dat doen we nu ook al en ik heb nog nooit zo makkelijk een begroting door de Kamer gekregen.” CDA en VVD hebben na de val van het tweede kabinet-Balkenende nog 70 van de 150 zetels.

Illustratief voor deze volgende fase in de campagne was het debat gisteren van EénVandaag en de Rotterdamse studievereniging EFR. Daar gingen de lijsttrekkers Bos, Balkenende, Rutte (VVD), Marijnissen (SP), Rouvoet (ChristenUnie) en Halsema (GroenLinks) met elkaar in de strijd. Ook dat debat, dat grotendeels in duo’s gevoerd werd, liep langs de klassieke links-rechts lijnen. VVD’er Rutte bijvoorbeeld sneerde: „Als u drieën aan de macht komt, dan hebben we binnen de kortste keren een economische recessie.”

Coalitiegenoten Balkenende en Rutte negeerden elkaar in de diverse debatten, elkaar wederzijds attaqueren kan alleen maar zetels kosten, zo is de redenering van de campagnestrategen. Bos stond recht tegenover Balkenende, Marijnissen in een nog feller debat tegenover Rutte. De SP is de VVD in de peilingen inmiddels voorbijgestreefd en Rutte probeert de positie van derde partij te heroveren op Marijnissen.

De SP-leider viel Rutte hard aan op het sociale gezicht van zijn partij. Hij zei, in een debat over welvaart, dat het kabinetsbeleid de tweedeling in de samenleving heeft vergroot. Het VVD-verkiezingsprogramma zal dat volgens Marijnissen alleen maar erger maken. De VVD wil onder meer de WW beperken. En jongeren tot 27 jaar krijgen geen bijstand meer, uitsluitend werk of een opleiding. Marijnissen: „Met zo’n program kiest u alleen de kant van de rijken.”

Rutte had juist kritiek op de SP. Die partij wil het verschil tussen hogere en lagere inkomens verkleinen en de uitkeringen verhogen. Rutte: „U wilde altijd als een soort Robin Hood geld weghalen bij de rijken. Nu pakt u ook de middeninkomens aan, terwijl niemand daar ook maar iets mee opschiet.” Marijnissen: „En u heeft geen enkele compassie met mensen die in armoede terecht zijn gekomen.” Aan het einde van het debat verweet Rutte zijn tegenstander „populisme”.

Ook Wouter Bos en Jan Peter Balkenende bleken ver van elkaar af te staan. Bos wil zich, in de laatste fase voor de verkiezingen, zo scherp mogelijk afzetten tegen het beleid van het kabinet. Zo hoopt hij zo veel mogelijk kiezers bij de groeiende SP terug te winnen. In het campagneteam is daarom afgesproken een „duidelijker verhaal” te laten horen. Bos moet laten zien dat de PvdA radicaal wil breken met het beleid van het kabinet. Dat is zijn enige kans op een forse stemmenwinst – de PvdA staat in alle peilingen inmiddels ruim achter op het CDA. Toch lukte die strategie gisteravond maar half. Balkenende beschuldigde Bos tot drie keer toe van „conservatisme”.

Tussen Bos en Balkenende komt het deze campagne niet meer goed, zo lijkt het. De afstand tussen CDA en PvdA is de laatste weken steeds groter geworden. Maar hoe moet het na de verkiezingen van 22 november? Moet de winnaar van de verkiezingen op zoek naar andere partners?

Bos is naar eigen zeggen de eerste leider van de PvdA die de linkse optie überhaupt openlijk durft te benoemen. En meer dan dat. Dit voorjaar spraken Halsema, Marijnissen en Bos al eens met elkaar, op initiatief van de PvdA-leider. Een vervolgafspraak op initiatief van Marijnissen schoot er wegens ziekte van Bos bij in, maar de wil om ‘over links’ te gaan is aanwezig. Toch wil Bos zich daar niet op vastleggen, temeer omdat hij dan kiezers uit het politieke midden zou kunnen wegjagen. Halsema en Marijnissen vinden dat Bos nog wel wat meer kleur moet bekennen.

Waar de PvdA is begonnen met speculeren – dan weer de linkse coalitie, dan weer een variant met VVD en GroenLinks – is het veel stiller bij het CDA. Die partij staat comfortabel hoog in de peilingen en kan, als het zo blijft, straks als eerste bepalen met wie gepraat wordt voor een coalitie. Premier Balkenende zei vanmorgen dat een minderheidskabinet „niet de meest aantrekkelijke gedachte” is. Daarmee zegt hij impliciet dat voortzetting van de huidige coalitie niet de enige optie is.

Europa:pagina 6

Roddelbladen:pagina 25