Joseph Kabila, de timide president

Joseph Kabila is winnaar van de Congolese presidentsverkiezingen. De verlegen man erfde Congo en een netwerk van ‘Papa’.

Een groepje aanhangers van Kabila juicht in Kinshasa ten overstaan van buitenlandse fotografen en tv-camera’s. Foto AP A small group of Congolese supporters of President-elect Joseph Kabila celebrate in Kinshasa, Congo, Wednesday Nov. 15, 2006, after the annoucement of the results of the presidential elections in which Kabila defeated his rival and ex-rebel leader, Jean-Pierre Bemba. Incumbent President Joseph Kabila was declared the winner Wednesday of Congo's tense runoff election, defeating his ex-rebel leader rival in the war-ravaged country's first multiparty contest in more than four decades. Kabila won with about 58 percent of the vote, compared with nearly 42 percent for Vice President Jean-Pierre Bemba, said Apollinaire Malu Malu, chairman of the Independent Electoral Commission. (AP Photo/Jerome Delay) Associated Press

Kinshasa, 16 nov. - Het liefst gaat de 35-jarige Joseph Kabila direct na zonsopgang met een motor door de nog verlaten hoofdstad crossen. Dan voelt hij zich niet bekeken. De verlegen president liet zich nauwelijks zien tijdens de verkiezingscampagnes en hij schuwde een televisiedebat met zijn rivaal Jean-Pierre Bemba. Deze teruggetrokken en jeugdige president gaat een van de meest gecompliceerde landen van Afrika leiden.

Joseph Kabila presenteert zich graag als een gewone jongen. „Hij staat dicht bij het volk”, vertelde een woordvoerder vier jaar geleden in een interview met deze krant. Op een wankele plastic stoel zat Joseph moederziel alleen in de tuin van het presidentiële Palais de la Nation in de hoofdstad Kinshasa. Ongestoord gingen de tuinjongens door met het wieden. Kabila sprak met nerveuze en gedempte stem en zijn knieën trilden.

„Joseph is timide, niet in staat mensen recht in de ogen te kijken. Ik heb nooit bij hem de bekwaamheid waargenomen om Congo te leiden”, zei Rwanda’s opperbevelhebber James Kabarebe eens over zijn oude vriend, met wie hij vanaf 1996 vocht voor de omverwerping van het uiterst corrupte regime van president Mobutu Sese Seko. „Het mysterie Kabila”, zo bekopte het Franse blad Jeune Afrique vorig jaar een artikel over Joseph. Hoe kan een dergelijk onopvallende leider heersen in het grootste land bezuiden de Sahara?

Kabila erfde in 2001 het presidentschap van zijn vermoorde vader. Onder zijn vader Laurent diende hij als vicestafchef van het leger. Hij moest toezien hoe zijn vader enkele van zijn naaste medewerkers en vrienden in de strijdkrachten liet vermoorden. Joseph Kabila durfde daar tegen niet in opstand te komen. Hij was het oneens met zijn vaders oorlogszuchtige beleid, maar stak geen vinger uit in protest. Nee, om zijn sterke karakter staat Joseph Kabila niet bekend.

Met het presidentschap nam Kabila een gevestigd patronagenetwerk over van zijn vader. ‘Papa Kabila’ verwekte bij verscheidene vrouwen tien kinderen, van wie Joseph de jongste is. Hoewel Joseph in Oost-Congo werd geboren, beschouwt hij de geboortestreek van zijn vader als zijn thuis – en dat is de zuidelijk gelegen provincie Katanga.

Nadat papa Kabila zich in 1997 van zijn steunpilaar Rwanda had ontdaan, ging hij vrijwel exclusief vertrouwen op een coterie van militairen en politici uit Katanga. „Joseph is zwak en deels een gevangene gebleken van de Katangese maffia”, vertelt een Congolese waarnemer. „Bovendien heeft hij niet de volledige steun van de hele elite van Katanga. In het zuidelijke deel van Katanga is hij weinig geliefd.”

Kabila Patronagesysteem is stuwende kracht in Congo

Niet de democratisch gekozen leiders oefenen straks de macht uit in Congo, maar de leden van het schimmige politiek/militaire patronagesysteem dat zijn basis in Katanga heeft. Zij zullen de stuwende kracht vormen achter president Joseph Kabila. Een andere doorslaggevende rol in zijn regime zal buurland Angola spelen.

Angola heeft zich ontwikkeld tot een regionale supermacht met militaire, economische en politieke invloed. „Angola zou nooit een overwinning van Bemba hebben geaccepteerd, want de familie van Bemba komt voort uit het regime van Mobutu, dat de Angolese verzetsbeweging Unita met wapens steunde”, zegt een politicoloog die anoniem wil blijven. „Angola steunde vader en zoon Kabila door dik en dun en Joseph zal nooit tegen de wensen van de grote zuiderbuur kunnen ingaan.”

In eigen kamp moet Joseph Kabila de militaire en politieke vleugels in balans houden. De politici zijn wel bereid concessies te doen; zij zijn bekend met de spelregels van de democratie. Dat geldt niet voor het leger. „De militairen wensen Jean-Pierre Bemba dood, voor hen betekent een overwinning dat er niets overblijft voor de verliezer. Winner takes all”, zegt een bron binnen de missie van de Verenigde Naties MONUC. De Presidentiële Garde van Kabila had bij de hevige gevechten in het stadscentrum afgelopen zaterdag en in augustus vermoedelijk de intentie Bemba te elimineren.

Dit is het niveau van tolerantie in het kamp-Kabila. Van een democratische cultuur, van instituties om de democratie vorm te geven en van democratische kwalificaties van de leiders is geen sprake in Congo. „Daarom reageerde Kabila zo bitter toen hij onvoldoende stemmen kreeg in de eerste ronde. Zijn aanhangers waren zwaar beledigd en zwoeren wraak op Bemba.”

Eén van de meest urgente uitdagingen van de door de internationale gemeenschap geleide overgangsperiode, de afgelopen vier jaar, was om uit de talrijke milities in Congo en uit de overblijfselen van het regeringsleger een nieuwe nationale strijdmacht te vormen. Dat is slechts ten dele gelukt. Kabila wordt beschermd door de ruim 12.000 leden tellende Presidentiële Garde, goeddeels afkomstig van de stam de Balubakat in Katanga. De militairen van de Garde zijn exclusief toegewijd aan de president.

Overal waar Kabila reist, wordt het reguliere leger tijdelijk ontwapend of weggestuurd, waarna de Presidentiële Garde de omgeving controleert. Het nationale leger is onderbetaald en corrupt. Slechts veertien geïntegreerde brigades werden opgeleid, van wie soldaten nog steeds niet krijgen betaald omdat hun commandanten de soldij inpikken. „Dat de problemen niet zijn opgelost met het leger betekent een falen van het democratiseringsproces en is een gevaar voor de toekomst”, beaamt een nauw bij de overgangsperiode betrokken diplomaat. „Dat moet Kabila nu oplossen.”

Ook bestaat er nog geen volledig geïntegreerde politiemacht. „Wat kun je doen als de kandidaten weigeren hun manschappen naar de nieuwe politiemacht te sturen? Je houdt je vingers gekruist.”