Een voetbalfilm en een tractormusical

Contact Film brengt deze week twee films uit.

Het ernstige ‘Garpastum’ en het speelse ‘Harvest Time’ vormen een onbedoeld, maar toepasselijk tweeluik.

De beenloze oorlogsveteraan is weer thuis in ‘Harvest Time’ van Marina Razbezjkina. scene uit de film Harvest Time (2004) Oorspronkelijke titel: Vremya zhatvy FOTO: Contactfilm Contact Film

,,Ze zeggen dat in Sarajevo een prins is vermoord.’’ Met die zin uit de Russische film Garpastum begint in retrospectief de twintigste eeuw. Eerst de Eerste Wereldoorlog, en daarna de Tweede, en toen de oorlog die eerst Koud was en nu Onzichtbaar, maar nog steeds voortduurt. Garpastum gaat over die oorlogen en die geschiedenis en dat dit de dag was dat de Russische Revolutie begon – al zou het nog even duren voor Lenin en zijn bolsjewieken daadwerkelijk de vlaggen zouden hijsen.

En ze gaan, op kleinschaliger niveau, over de mensen die aan de zijlijn van de geschiedenis leven. Maar als wij dat zinnetje horen, zien we het allemaal meteen voor ons. De moderne tijd is met een pistoolschot van start gegaan. De hoofdpersonen uit de film weten nog van niets. Zij maken zich eerder zorgen of door dat gedoe in het verre Sarajevo de prijzen niet te veel zullen stijgen.

Contact Film brengt deze week in een bijzondere double bill twee films uit die allebei vanuit de Russische coulissen de moderne geschiedenis gade slaan. Garpastum staat daarbij letterlijk met zijn voeten in de drek van het tsaristische Rusland en Harvest Time eindigt na de Tweede Wereldoorlog in een ander land, de Stalinistische Sovjet-Unie, in het wuivende graan van de kolchozen. Ietsje later, om eerlijk te zijn, in een ongedefinieerd heden, als de geschiedenis van de twintigste eeuw een nostalgisch relikwie geworden is en daarmee van zijn kracht ontdaan. En, om alles weer terug te brengen tot de simpele thema’s waarin de films hun verhalen vertellen: Harvest Time gaat over een vlag, Garpastum over voetbal.

Op het eerste gezicht is Garpastum inderdaad een voetbalfilm. Een voetbalfilm in exotische setting en onverwachte epoche. De broers Andrej en Nikolaj zijn idolaat van dat voor hun land nieuwe spel. Ze spelen het in de onverharde straten van St. Petersburg en ze spelen het om geld, want hun grootste droom is om ooit een veldje, misschien wel een echt grasveldje te bezitten waarop ze voetbalwedstrijden kunnen organiseren. Als die verdraaide Eerste Wereldoorlog maar geen roet in het eten kwam gooien en die Bolsjewieken ondertussen het gezicht van dat arme oude moedertje Rusland maar niet voorgoed vertimmerden.

German jr., de zoon van een van de meest kritische filmers van het Sovjet-tijdperk, vertelt zijn film als een roman van Dostojevski. Garpastum is een introspectieve schets van twee jongelingen die om hen heen de wereld voelen tollen. German jr. koos voor sober bijna ontkleurd sepia als basistint van de film, alsof dat tijdperk van hoop in wezen een tijdperk van duisternis is en bijna net zo modderig als het St. Petersburg waar de jongens hun levens leiden. Weg van de Nevski Prospect in de eenkamerwoninkjes van de arbeiders.

De relatie die de blonde knappe Andrej aangaat met het actricetje Anitsa brengt hem in kringen waarin tussen het drinken door wordt gepraat over grote zaken als politiek en de taak van de mens. Maar Andrej wil neuken en Nikolaj gaat vechten en wat blijft er aan het einde over van hun dromen als ze allebei een man geworden zijn? „Eerst leefden we nog in de negentiende eeuw, maar plotseling bevinden we ons in de twintigste.”

Garpastum vertelt zijn verhaal in de het clair obscur van Sokoerov en de melancholieke toon van Tarkovski, maar de indrukwekkende, gedragen film verbleekt nog eens bij manier waarop documentairemaakster Marina Razbezjkina op haar vijftigste in haar speelfilmdebuut Harvest Time de Russische (film)geschiedenis onder het heilige stof vandaan haalt, opschudt en vrolijk wapperend voor iedereen in de wind te kijk hangt.

Razbezjkina keerde voor de film terug naar haar geboortegrond inTjsoevasjië, waar zij door de ogen van haar kinderen een jonge moeder portretteert die een droom heeft die nog eenvoudiger is dan die van Andrej en Nikolaj. Als zij maar één keer in haar leven een stuk bedrukt katoen kon krijgen om een mooie jurk van te maken. En dat kan. Want elk jaar worden aan de beste landarbeiders prijzen uitgereikt, waaronder lappen bloemetjesstof. Dus ontpopt Antonina zich als modelarbeidster. Ze maait en dorst dag en nacht en nacht en dag, ondertussen haar zonder benen uit de Tweede Wereldoorlog teruggekomen echtgenoot aan de drankfles en haar twee zoontjes aan hun lot overlatend.

Maar ook dat is niet erg. Want het leven op de kolchoz is – en daar begint Razbezjkina met een grote grijns de Russische filmgeschiedenis naar haar hand te zetten – een kruising tussen een optimistische Sovjet tractormusical en een heroïsch Eisenstein-epos. Virtuoos schakelt ze tussen stijlen, stemmingen en gemoedstoestanden heen en weer. Bijna net zo manisch-extatisch als moeder haar maaimachine bestuurt. Jaar na jaar wint ze de eerste prijs: een fluwelenrode vaandel, geen stof voor een jurk, maar een genot voor de muizen en de motten. Zij eten er gaten in, die Antonina met dezelfde ijver weer stopt – ad infinitum.

Het ernstige Garpastum en het speelse Harvest Time vormen een onbedoeld, maar o zo toepasselijk tweeluik en worden zeer terecht nu ook zo samen uitgebracht. Het zijn twee boekensteunen voor een overvolle kastplank waarop de contemporaine geschiedenis wankelt, zoals alleen mensen kunnen balanceren. Tussen de grootsheid en de futiliteit van hun bestaan. Tussen koortsig enthousiasme en een berustende glimlach.

Garpastum

Regie: Aleksei German jr. Met: Jevgeni Pronin, Danila Kozlovski, Dmitri Vladimirov, Alexander Bikovski, Tsjoelpan Chamatova. *****

Harvest Time (Vremja zjatvy)

Regie: Marina Razbezjkina. Met: Ljoedmila Motornaja, Vjatsjeslav Batrakov, Dima Jakovlev, Dima Jermakov. *****

De films zijn in een dubbel programma te zien in: Rialto, Amsterdam; Haags Filmhuis, Lux, Nijmegen; ’t Hoogt, Utrecht. Zie voor Garpastum ook: www.garpastum.ru of 46140 naar 7585