Een botsing op de flanken

Het debat van gisteravond tussen de lijsttrekkers was vooral sociaal-economisch.

Tegenpolen VVD en SP waren hard voor elkaar.

Niet de strijd tussen Wouter Bos (PvdA) en Jan Peter Balkenende (CDA) – toch het meest aansprekende affiche – was het opvallendste deel van het lijsttrekkersdebat van gisteravond. SP-leider Jan Marijnissen en Mark Rutte (VVD) maakten er veel meer van. Hun debat werd een klassieke botsing tussen links en rechts.

Het aantal debatten tussen de lijsttrekkers van de grootste partijen is beperkt. Het was voor het eerst dat Balkenende, Bos, Marijnissen, Rutte, GroenLinks-leider Halsema en André Rouvoet van de ChristenUnie elkaar tijdens de verkiezingscampagne spraken. Het debat, georganiseerd door het tv-programma EénVandaag en de Rotterdamse studievereniging EFR, was een van de weinige kansen voor de grote partijen om hun eigen verhaal tegen dat van de andere partijen af te zetten.

Het werd vooral een sociaal-economisch debat, dat veel ging over armoede, de verdeling van welvaart, en ideeën voor een betere zorg. Jan Marijnissen, volgens een tv-panel de winnaar van het debat, viel het sociale karakter van het kabinet hard aan. Hij zei, in een tweegesprek over welvaart, dat het kabinetsbeleid de tweedeling in de samenleving heeft vergroot. De VVD zal dat volgens de SP-leider alleen maar erger maken. De VVD wil de WW beperken en de uitkeringen (behalve de AOW) niet meer koppelen aan de loongroei, maar aan het niveau van de prijzen. En jongeren tot 27 jaar krijgen geen bijstand meer, uitsluitend werk of een opleiding. Marijnissen: „Met zo’n program kiest u alleen de kant van de rijken.”

De VVD-leider had juist kritiek op de SP, die in peilingen de liberalen als derde partij heeft ingehaald. De SP wil het verschil tussen hogere en lagere inkomens verkleinen en de uitkeringen verhogen.

Rutte: „U wilde altijd als een soort Robin Hood geld weghalen bij de rijken. Nu pakt u ook de middeninkomens aan, terwijl niemand daar ook maar iets mee opschiet.”

Marijnissen: „En u heeft geen enkele compassie met mensen die in armoede terecht zijn gekomen.”

Aan het einde van het debat verweet Rutte zijn tegenstander „populisme”, wat hem op gejoel vanuit de zaal kwam te staan. Marijnissen verweet Rutte dat niemand iets opschoot met een strengere keuring van arbeidsongeschikten. In de WIA, de vroegere WAO, zitten volgens Rutte veel mensen die best kunnen werken.

Het debat tussen Bos en Balkenende was niet zo fel. Bos wil, in de laatste fase voor de verkiezingen, zich zo scherp mogelijk afzetten tegen het beleid van het kabinet. Zo hoopt hij zo veel mogelijk kiezers bij de groeiende SP weg te halen. In het campagneteam is daarom afgesproken een ‘duidelijker verhaal’ te laten horen. Bos moet laten zien dat de PvdA radicaal wil breken met het beleid van het kabinet. Dat is zijn enige kans op een forse stemmenwinst – de PvdA staat in alle peilingen inmiddels achter op het CDA. Toch lukte die strategie gisteravond maar half. Balkenende beschuldigde Bos tot drie keer toe van „conservatisme”. Er is volgens Balkenende meer marktwerking en efficiency in de zorg nodig. „Dat is nodig om recht te doen aan de wensen van cliënten.”

Bos beschuldigde op zijn beurt Balkenende ervan niet te weten wat mensen in verpleeghuizen willen. Hij wist dat wel. „Mensen zijn het zat dat de enige boodschap die ze horen is dat ze harder moeten werken. Wanneer heeft u voor het laatst een verpleeghuis van binnen gezien?”

Balkenende: „Deze week nog. En ik zie goede voorbeelden die ik wil benutten. Ik wil niet doen alsof het allemaal niet deugt in de zorg.”

Over één ding waren Balkenende en Bos het eens. Er wordt over ouderen gepraat alsof het alleen over mensen gaat die geld kosten. Daar bedoelden ze elkaar mee. Ze vonden het allebei „fantastisch” en „geweldig” dat mensen ouder worden. Bos, verwijzend naar de aspiraties van VVD’er Rita Verdonk om vice-premier te worden: „Dat is mijn grootste probleem met een kabinet-Balkenende-Verdonk. Het gaat om bezuinigen, over kosten. Ik wil dat ouderen zich gewild gaan voelen.” Op de vraag of een vierde kabinet-Balkenende goed zou zijn voor ouderen in Nederland zei GroenLinks-leider Femke Halsema: „De eerste drie kabinetten Balkenende waren niet goed voor ouderen, dus waarom zou een vierde kabinet dat dan wel zijn?”

Ook Bos en Balkenende spraken over armoede. Bos zei dat er sinds het aantreden van het eerste kabinet-Balkenende veel meer voedselbanken zijn gekomen. Dat was een teken, zei Bos, dat het kabinet vooral zorgt voor de mensen die het al goed hebben.

Balkenende, aan Bos: „Als u premier bent, dan zijn er geen voedselbanken meer?”

Bos: „Sterker nog, ik wil nu met u afspreken dat er over twee jaar geen voedselbank meer is. Daar moeten we nu allemaal aan werken.”

Een linkse coalitie is, zo bleek uit het debat, een schrikbeeld voor de VVD. „Als u drieën aan de macht komt”, zei Mark Rutte, „dan hebben we binnen de kortste keren een economische recessie.” De zuiniger voorstellen van de VVD waren juist goed voor ouderen en zieken, omdat ze economische groei bevorderen. Op die manier, zei Rutte, is iedereen dus met zijn plannen geholpen.

Dat ging de linkse partijen te ver. Femke Halsema: „Er is nu al economische groei en u doet daar niets mee. Waarom zou dat straks anders zijn?”