De provincie komt eindelijk in opstand

De winst van het CDA komt vooral voort uit de afkeer van de provincie van de Randstedelijke arrogantie. Hoe harder de Haagse en Amsterdamse journalisten op Balkenende inbeukten, hoe populairder hij werd, betoogt Frank van den Heuvel.

In een onopvallend tussenzinnetje schreef Marc Chavannes afgelopen zaterdag in zijn Opklaringen over de strijd tussen de politici Balkenende en Bos: „(...) het is de revolte van de provincie, Zutphen tegen Amsterdam (...)”.

Maar dit is precies wat er aan de hand is in deze verkiezingscampagne. De echte strijd tussen Bos en Balkenende is cultureel bepaald. Het gaat niet over de portemonnee of over internationale onderwerpen. Deze strijd gaat, grofweg, tussen de grachtengordel en de provincie. De Randstad, de grachtengordel, PvdA, D66 en GroenLinks staan aan de ene kant. De andere kant wordt gevormd door de minder gehaaide provincialen, met in het centrum het CDA. En de provincialen gaan winnen.

Het vreemde is dat de media dat niet in de gaten hebben. Hoe harder in Amsterdam en Den Haag op Balkenende wordt ingebeukt, hoe meer waardering hij krijgt elders in het land. Hoe bozer Haagse journalisten en politici zich maakten over een handtekening van minister-boer Veerman, hoe hoger zijn populariteit steeg op het platteland.

Het is hetzelfde als de teloorgang van Big Brother en Barend & Van Dorp versus het succes van Boer zoekt Vrouw. Het is het economische succes van zakelijk en betrokken Brabant versus het moeizame herstel in de Randstad. Het is gewoon Ajax-PSV: 0-1 met in het kielzog de successen van clubs als Heerenveen, Groningen en Twente.

Er wordt vaak gesproken over de wenselijkheid van twee partijen of partijblokken. Er worden dan gekunstelde wetsvoorstellen van bestuurlijke vernieuwing en herstructurering van het kiesstelsel gelanceerd, maar die hebben weinig succes. Er zijn ook al vaak tweedelingen genoemd: sociaal-democraten versus liberalen of juist tegenover christen-democraten of misschien wel tegenover conservatieven. Als er sprake is van twee blokken, dan tekenen deze zich misschien uiteindelijk wel meer cultureel af dan anders.

Generaliserend: cultureel is er een kloof tussen de Randstad en de rest van Nederland, ‘de provincie’, aan het ontstaan. De mensen die in de twee delen van ons land wonen zijn verschillend, de beleving is verschillend, de ideeën zijn verschillend. In de Achterhoek, Zeeuws-Vlaanderen, in Drenthe worden de zaken vaak compleet anders beleefd dan in Amsterdam of Hilversum.

Natuurlijk, de Randstad is meer dan de grachtengordel. In de Randstad kennen we ook de typische grotestedenproblematiek betreffende integratie en knelpunten bij allochtonen en de Randstad heeft ook economische zwaartepunten als de Rotterdamse haven en Schiphol, die weinig met de grachten van doen hebben. Maar toch, cultureel is er de kloof.

Misschien is dit wel vergelijkbaar met de Verenigde Staten, maar dan minder uitgesproken en minder religieus verankerd. In de Verenigde Staten is een groeiende kloof tussen de westkust en het noordoosten enerzijds en de rest van de Verenigde Staten anderzijds (de Midwest en het zuiden). Het gaat hierbij niet zozeer om economische kwesties, waar presidentskandidaat Kerry zich twee jaar geleden lang aan optrok, noch om buitenlandse vraagstukken, waarvan Europa dacht dat ze bepalend voor de uitslag zouden zijn. Het gaat om de cultuur. Niet meer en niet minder. In de Midwest zijn de values van belang, de gemeenschappen en de betrokkenheid – en de afkeer van het centralistisch denkende Washington. Veel zaken die maandenlang de media bepalen, spelen helemaal niet in de Midwest. Het is een andere wereld dan L.A., New York en Washington, waar individualisme, liberals en internationalisme de boventoon voeren. Je moet deze tweedeling kennen om de Amerikaanse cultuur te begrijpen – en dus ook de verkiezingsuitslag.

Terug naar Nederland. Anders, minder extreem, maar toch. Ook hier is een scheiding der geesten zichtbaar, en wel die tussen de Randstad en de provincie. De tweedeling komt vooral naar voren bij onderwerpen als bijzonder onderwijs, mediabeleid, godslastering en de discussie over intelligent design.

Het duidelijkst kwam het verschil naar voren in het programma Barend & Van Dorp. Het is nu verdwenen, maar wanneer je naar deze ‘stamtafel’ keek, dan kreeg je een eenzijdig beeld van Nederland. Dan dacht je dat Nederland gedomineerd werd door seculiere individualisten die Amsterdam, de VPRO en de libertijnse wereld als icoon hebben en die iedereen die een waarden- en normendiscussie wil starten, die christen is, of die buiten de Randstad woont, als achterlijk beschouwen.

Het is de Randstad tegenover provincie; ‘alles moet kunnen’ tegenover waarden; staat en markt tegenover maatschappelijke organisaties en civil society; individualisme tegenover gemeenschapsdenken; vrijheid tegenover verantwoordelijkheid.

Mogelijk zal in Nederland de culturele strijd doorgaan en pregnanter worden en leidt dit tot een herschikking van politieke partijen, waarbij rond het CDA de gemeenschapsdenkers zich positioneren – ook van de VVD en de PvdA. Aan de andere kant vormt zich een ‘paarse’ groep bestaande uit de resten van D66, seculiere liberalen van de VVD en delen van de PvdA. Een interessante partij is de SP, die ontstaan is uit radicale katholieken. Wellicht zullen de aanhangers van de SP zich, wanneer de stemkeuze cultureel bepaald wordt, dan ook aansluiten bij deze gemeenschapsdenkers. Misschien is dat nu al de strijd die op de linkervleugel wordt uitgevochten tussen de PvdA van de grachtengordel en de SP uit de provincie.

Misschien, gezien de laatste peilingen, een interessante coalitie: CDA-SP-ChristenUnie, een provinciale coalitie...

Frank A.M. van den Heuvel is lid van de redactie van Christen-Democratische Verkenningen.