Rutte blijft een beetje de tweede man

Rita Verdonk wil in een volgend kabinet met CDA en VVD de nieuwe vice-premier worden. Dat bepaal ik wel, zei VVD-leider Rutte snel. Hij probeerde met een glimlach te reageren: „Dat vind ik nou zo leuk van Rita, dat ze gewoon antwoord geeft.”

Een gelukje voor de PvdA. De aandacht in de media voor de in de peilingen gestaag dalende sociaal-democraten is even wat minder. Met dank aan de VVD.

Het zat er al een tijdje aan te komen, en gisteren kwam de interne onrust binnen de VVD in volle omvang naar buiten. Minister Rita Verdonk (Vreemdelingenzaken en Integratie, VVD), de nummer twee van de kandidatenlijst, wil in een volgend kabinet vice-premier worden voor haar partij.

Lijsttrekker en VVD-leider Mark Rutte zou intern woedend hebben gereageerd toen hij van Verdonks uitlatingen hoorde. Maar hij zette zijn campagneglimlach direct weer op: „Dat vind ik nou zo leuk van Rita, dat ze gewoon antwoord geeft”, zei Rutte. Hij haastte zich te zeggen dat niet Verdonk, maar híj over de aanwijzing van de vice-premier ging. Als de VVD al een mooie verkiezingsuitslag zou halen en als de VVD weer gaat meeregeren. Case closed? Geenszins.

Verdonk hield later op de dag voet bij stuk. Ze zei dat het volgens de regels binnen de VVD zo was dat de lijsttrekker in de Kamer blijft en de nummer twee dan ofwel vice-fractievoorzitter wordt of vice-premier.

Als de opmerkingen van Verdonk een ding duidelijk maken, dan is het dat de strijd binnen de VVD over wie het daar voor het zeggen heeft nog verre van over is. Rutte won eind mei dit jaar nipt van Verdonk in de strijd om het lijsttrekkerschap van de partij (51 procent voor Rutte, 46 voor Verdonk). Maar maandagavond op een partijbijeenkomst in Leiden liet Verdonk al doorschemeren in de komende periode opnieuw voor het leiderschap van de VVD te zullen gaan.

Verdonk voert al geruime tijd een persoonlijke campagne. Ze heeft een eigen campagnemedewerker (Ed Sinke, die haar ook hielp in de lijsttrekkersstrijd) en probeert met een eigen vrachtwagen, een eigen website en eigen verkiezingsposters háár deel van de VVD aan zich te binden.

Uniek in de Nederlandse geschiedenis is de manier waarop ze vooral voor zichzelf aandacht opeist. De verkiezingsposter van Verdonk (waarop heel groot haar foto staat en het nummer 2, haar plek op de lijst) is nauwelijks herkenbaar als VVD-campagneposter. De kleuren zijn weliswaar liberaal oranje-blauw, maar de aandacht wordt getrokken door de tekst www.stemrita.nl.

Vorige week botsten de beide campagneteams al met elkaar. Verdonks woordvoerder Sinke had gezegd dat Verdonk weinig vertrouwen had in de VVD-campagneleider Hans Hoogervorst, onder meer omdat Hoogervorst zich in de lijsttrekkersverkiezingen openlijk achter Rutte had geschaard en tegen Verdonk had gekeerd. Na enig heen-en-weer gebel tussen Sinke en campagnestrateeg Jan Driessen was de kou formeel uit de lucht.

Rutte heeft die actieve rol van Verdonk steeds afgedaan met de mededeling dat wat goed is voor Verdonk ook goed is voor de VVD. Daarbij benadrukt Rutte steeds dat niet alleen Verdonk, maar ook Defensieminister Henk Kamp (nummer 3 op de lijst) en minister van Financiën Gerrit Zalm campagne voeren. De VVD heeft een liberale kopgroep, heet het dan.

In dat licht zijn de opmerkingen van de huidige liberale vice-premier Gerrit Zalm interessant. In een interview met de Volkskrant vanmorgen neemt hij in scherpe bewoordingen afstand van premier Balkenende. Die zou bang zijn voor verandering en afstand nemen van het kabinetsbeleid van de afgelopen jaren „alsof hij zich een beetje schaamt voor wat er met de VVD is bereikt”, zei Zalm.

De impact van Zalms opmerkingen is groter dan de kritiek die Rutte al enige tijd ventileert. Die heeft ook gezegd dat het CDA stilstaat, een leeg vat is en bang is. Maar Zalm heeft nog steeds veel gezag in de partij, en bij coalitiepartner CDA. Zolang Zalm nog vice-premier is, is Rutte in de beeldvorming toch nog een beetje de tweede man.

De zenuwen bij de VVD worden niet alleen veroorzaakt door interne problemen. In de peilingen is de partij gedaald naar rond de twintig zetels (tegen 28 in 2003). De SP is sinds deze week in alle peilingen groter dan de liberalen.

Twee weken geleden leidde dat al tot kritiek vanuit de fractie op het optreden van Rutte. Hij moest zich harder inzetten in de campagne en ook de partijen ter rechterzijde van de VVD klein moeten houden.

Intussen groeit Rita Verdonk in haar rol van politicus naarmate ze meer aandacht krijgt van kiezers en media, en die aandacht krijgt ze. Verdonk geniet van de warmte en de aandacht en het vertrouwen dat mensen in haar hebben. Binnen de VVD meent een substantieel deel van het electoraat dat Verdonk een betere lijsttrekker zou zijn dan Rutte.

Dat wordt bevestigd door een recente peiling van Maurice de Hond waaruit bleek dat de VVD met Verdonk aan het roer op drie zetels meer kan rekenen dan met Rutte als leider.

Dergelijke signalen, en de continue vraag van leden op partijbijeenkomsten of zij de eerste vrouwelijke premier van Nederland wil worden, brengen Verdonk tot haar uitspraken over vice-premierschap en speculaties over nog hogere functies. Indien Verdonk bij de stembusuitslag inderdaad meer stemmen haalt dan Rutte is deze zijn politieke leven niet zeker.