Ontsnappen aan de loketten

‘Dé overheid’ bestaat niet voor de burger, hij krijgt vaak te maken met diensten die langs elkaar heen werken.

De Kafkabrigade brengt de uitvoerders bij elkaar.

Voor Gideon uit Amsterdam-West was de overgang van lagere school naar de middelbare school erg zwaar. Niet langer een beschermde omgeving waar je als kind veel individuele aandacht krijgt, maar een plek waar je vooral op jezelf bent aangewezen.

Gideon – zijn naam is op verzoek gefingeerd – kan moeilijk meekomen, krijgt „verkeerde vrienden”, experimenteert met drugs en krijgt last van zware depressies. Het tweede jaar op school maakt hij niet af. Hij woont half op straat, wordt uit huis geplaatst, gaat naar een opvang voor probleemjongeren, maar gaat daar weer weg. Hij volgt een opleiding tot monteur, maar dat loopt op niets uit. Gideon zit vier jaar ‘op de bank’ met een uitkering en komt steeds vaker in aanraking met de politie.

Het verhaal van Gideon is opgetekend door de ‘Kafkabrigade’, een initiatief van de Universiteit Leiden en de Stichting Nederland Kennisland, die zich ten doel heeft gesteld bureaucratie in Nederland te bestrijden.

Vroegtijdig schoolverlaten staat hoog op de politieke agenda, maar de overheid heeft grote moeite met de aanpak van dergelijke ingewikkelde problemen. Jongeren als Gideon krijgen te maken met een woud van overheidsinstanties: de diverse scholen of opleidingen, het provinciale Bureau Jeugdzorg, de leerplichtambtenaar van het stadsdeel of de gemeente, de opvangcentra, het CWI voor een uitkering, justitie.

Elk van deze organisaties heeft haar eigen beleid. In die ‘bestuurlijke spaghetti’ heeft niemand een compleet beeld van de situatie waarin iemand als Gideon zich bevindt. „Het kost organisaties zoveel moeite om met elkaar in contact te blijven dat de jongere zelf uit de discussie verdwijnt [...] Als zij coördineren, afstemmen, overleggen, gaat weer een groot deel van de werktijd in die coördinatie en het overleg zitten.”

De Kafkabrigade beoogt bureaucratie aan te pakken door vooral naar uitvoering te kijken in plaats van naar beleid. Ooit was het de bedoeling om daadwerkelijk met een busje à la the A-team uit te rukken naar haarden van bureaucratie, maar dat was praktisch toch wat lastig uit te voeren, vertelt Joeri van den Steenhoven, voorzitter van Nederland Kennisland en een van de initiatiefnemers van de brigade.

De Kafkabrigade is toch vooral een idee, een methode om bureaucratie terug te dringen: een groepje onderzoekers van de brigade tekent het verhaal op van individuele gevallen die in kafkaëske situaties zijn terechtgekomen. Die zaken worden dan aan één tafel besproken met het ‘slachtoffer’ en alle betrokken instanties.

„Daar wordt zichtbaar hoe al die diensten langs elkaar heen werken en kan gezocht worden naar vooral praktische oplossingen voor de problemen”, aldus Van den Steenhoven. Zo adviseerde de Kafkabrigade bij Gideon onder meer om Bureau Jeugdzorg binnen de school te halen en middelbare scholen meer naschoolse activiteiten te laten ontplooien.

Ook moet worden voorkomen dat jongeren bij iedere organisatie opnieuw een ‘intakegesprek’ moeten voeren. „Iedere organisatie slaat zijn eigen informatie op”, zegt Van den Steenhoven. „Dus iedere keer moeten die jongeren opnieuw hun verhaal vertellen. En als het verhaal is genoteerd, is de tijd om.”

Als er iets niet goed gaat, reageert de politiek met nieuw beleid of zelfs hele stelselwijzigingen, zegt Van den Steenhoven. „Na een brand in Volendam gaan we allemaal nieuwe regels maken en moet er weer een dienst komen die die regels gaat controleren.” Zo is een hele complexe overheidsorganisatie ontstaan waarin niemand meer het overzicht heeft. „Eén loket per dienst is voor de diensten zelf heel logisch, maar de burger of ondernemer moet langs al die verschillende loketten.”

Inmiddels lijkt de roep van de Kafkabrigade ook in Den Haag te zijn gehoord. De initiatiefnemers werden uitgenodigd voor een gesprek bij minister Nicolaï van bestuurlijke vernieuwing, vertelt Van den Steenhoven. Toen ze het ministerie verlieten, hadden ze een opdracht in hun tas om onderzoek te doen naar tien haarden van bureaucratie.