‘Midden-Europa voelt zich gepasseerd door de EU’

Polen sprak maandag een veto uit tegen handelsoverleg van de EU met Rusland. Het leidde tot kritiek. Maar het veto is geen uiting van simpel nationaal egoïsme van de Polen.

warschau, 15 nov. - De winter staat voor de deur. Een goed moment voor ruzies over energie.

Begin dit jaar leidde zo’n ruzie tot woedende reacties in Europese hoofdsteden. Want toen Rusland de gaskraan naar Oekraïne dichtdraaide, omdat dat land niet met een extreme prijsstijging instemde, zat opeens ook een groot deel van de Europese Unie zonder energie.

Nog geen jaar later is dit nog maar een vage herinnering. Landen staan in de rij – Nederland bijna vooraan – om zaken te doen met Rusland. Er zit alleen een kink in de kabel. Want één land weet nog wel heel goed hoe koud het toen was: Polen. Een nieuwe ruzie is geboren, maar ditmaal binnen de EU.

Polen sprak maandag in Brussel zijn veto uit tegen onderhandelingen met Rusland, over een nieuw samenwerkingsverdrag, onder meer over energie. De Russen moeten eerst hun goede wil tonen, vinden de Polen. De Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, Ben Bot, sprak over „strapatsen” en ook andere – West-Europese – lidstaten deden de Poolse actie af als egoïstisch en kinderachtig.

In veel analyses wordt ook een verband gelegd met de tweeling Jaroslaw en Lech Kaczynski, de premier en de president van Polen. De broers komen uit een gezin van verzetsstrijders en waren onder het communisme dissidenten. En hun gevoelens jegens Duitsland en Rusland, de twee landen die Polen in het verleden het meeste schade hebben berokkend, zijn ze vaak nauwelijks de baas.

„Maar het is te makkelijk om het veto af te doen als nationalistische propaganda”, zegt Adam Szostkiewicz, commentator van weekblad Polityka en doorgaans een criticus van de tweeling. Volgens Szostkiewicz heeft Polen „de juiste agenda”, maar begrijpt de huidige regering niet dat ze bondgenootschappen moet sluiten met andere Europese lidstaten, als ze echt iets wil bereiken. „We slagen er niet in om onze prominente positie in Europa in te nemen.”

Officieel is Warschau boos omdat Moskou het huidige samenwerkingsverdrag met de EU nu al niet zou respecteren: het is alweer een jaar geleden dat Rusland een importverbod instelde op vlees, fruit en groenten uit Polen, met argumenten die door Brussel zijn verworpen. Maar eigenlijk zijn de Polen vooral verbolgen over de geplande Russisch-Duitse gaspijpleiding in de Oostzee.

De Nederlandse Gasunie maakte vorige maand bekend grootaandeelhouder te willen worden in deze peperdure pijpleiding, die Midden-Europa helemaal omzeilt. De leiding geeft Rusland de mogelijkheid een land als Polen van gasleveranties af te sluiten zonder Duitsland te treffen. De Poolse minister van Economische Zaken, Piotr Wozniak, zei in Brussel dat Duitsland het project moet „vergeten”. Want de EU is groter dan Duitsland.

De Litouwse politieke analist Jonas Daniliauskas vindt het verwijt dat Polen „strapatsen” uithaalt misplaatst. Er wordt te gemakkelijk vergeten dat Duitsland als eerste op eigen houtje, buiten de EU om, een akkoord sloot met Rusland, over de gaspijpleiding. De rangen zijn toen gebroken. Polen reageert hier op, met de weinige middelen waarover het beschikt.

„Politiek gezien is de gaspijpleiding slecht”, zegt Daniliauskas. „Midden-Europa voelt zich ontzettend gepasseerd. Zeker als het om energie gaat zou de EU met één stem moeten spreken.”

Warschau vreest dat Rusland schaamteloos politiek zal bedrijven, zodra het rechtstreeks gas aan de EU kan leveren, zonder tussenkomst van lastige transitlanden. Dat Moskou hiervoor niet terugdeinst, blijkt in Georgië.

Polen eiste maandag ook dat Rusland een eerder ondertekend energieverdrag met de EU eindelijk ratificeert, voordat nieuwe afspraken worden gemaakt. Rusland belooft hierin dat het zijn gasmonopolie versoepelt. Maar nu is het nog zo dat landen als Kazachstan en Turkmenistan hun gas aan het Russische staatsbedrijf Gazprom moeten verkopen en niet direct met de EU zaken kunnen doen.

Het Poolse veto werd door niemand gesteund, ook niet door buurland Litouwen, doorgaans een natuurlijke bondgenoot. Maar Litouwen is verwikkeld in een lastige olieruzie met Rusland. Eerder dit jaar verkocht het een grote olieraffinaderij aan een Poolse branchegenoot. Een Russisch bod werd afgewezen. En sindsdien stroomt er geen Russische olie meer naar de raffinaderij. Al vier maanden niet.

„Litouwen wil geen directe confrontatie met Rusland”, zegt Daniliauskas. „Maar dat betekent niet dat het tegen Polen is. Litouwen is in zijn uitlatingen niet voor het veto, maar ook niet tegen. Dat is veelzeggend.” Volgens de analist zijn er meer Midden-Europese landen die Polen heimelijk toejuichen. De Poolse minister van Buitenlandse Zaken, Anna Fotyga, zei gisteren tegen dagblad Dziennik dat ze meer steun heeft „dan op het oog zichtbaar is”.

De Letse minister van Buitenlandse Zaken, Artis Pabriks, noemde de Poolse intenties gisteren geen „strapatsen”, maar „nobel”. Maar hij had ook kritiek op de gekozen stijl: de confrontatie. Daniliauskas vindt het Poolse veto „een behoorlijk goede actie”, maar beseft dat ze voer is voor critici die vinden dat Polen niet bij Europa hoort. Maar het alternatief was Russische hielen likken.

De Poolse commentator Szostkiewicz pleit voor meer realisme in de Poolse diplomatie. Duitsland, de economische motor van Europa, kan zich nu eenmaal meer permitteren. „We moeten ons de vraag stellen: wat is mogelijk en wat niet? We moeten accepteren dat we vooral voor het geld in de EU zitten en dat we ons, bot gezegd, soms moeten verbijten.”

Polen moet kortom doen wat iedereen in de EU doet: geld incasseren en geen visie tonen.