Gered worden van foute vrienden dankzij Kafkabrigade

‘Dé overheid’ bestaat niet voor de burger, hij krijgt meestal te maken met meerdere ‘loketten’ die langs elkaar heen werken. De Kafkabrigade brengt de uitvoerders bij elkaar.

Voor Gideon uit Amsterdam-West was de overgang van lagere school naar de middelbare school erg zwaar. Niet langer een beschermde omgeving waar je als kind veel individuele aandacht krijgt, maar een plek waar je vooral op jezelf bent aangewezen.

Gideon – zijn naam is op verzoek gefingeerd – kan moeilijk meekomen, krijgt „verkeerde vrienden”, experimenteert met drugs en krijgt last van zware depressies. Het tweede jaar op school maakt hij niet af. Hij woont half op straat, wordt uit huis geplaatst, gaat naar een opvang voor probleemjongeren, maar gaat daar weer weg. Hij volgt een opleiding tot monteur, maar dat loopt op niets uit. Gideon zit vier jaar ‘op de bank’ met een uitkering en komt steeds vaker in aanraking met de politie.

Het verhaal van Gideon is opgetekend door de ‘Kafkabrigade’, een initiatief van de Universiteit Leiden en de Stichting Nederland Kennisland, die zich ten doel heeft gesteld bureaucratie in Nederland te bestrijden.

Vroegtijdig schoolverlaten staat hoog op de politieke agenda, maar de overheid heeft grote moeite met de aanpak van dergelijke ingewikkelde problemen. Jongeren als Gideon krijgen te maken met een woud van overheidsinstanties: de diverse scholen of opleidingen, het provinciale Bureau Jeugdzorg, de leerplichtambtenaar van het stadsdeel of de gemeente, de opvangcentra, het CWI voor een uitkering, justitie.

Elk van deze organisaties heeft haar eigen beleid en doelstellingen. In die ‘bestuurlijke spaghetti’ heeft niemand een compleet beeld van de situatie waarin een jongere als Gideon zich bevindt. „Het kost organisaties zoveel moeite om met elkaar in contact te blijven dat de jongere zelf uit de discussie verdwijnt [...] Als zij coördineren, afstemmen, overleggen, gaat weer een groot deel van de werktijd in die coördinatie en het overleg zitten.”

De Kafkabrigade beoogt bureaucratie aan te pakken door vooral naar uitvoering te kijken in plaats van naar beleid. Ooit was het de bedoeling om daadwerkelijk met een busje à la the A-team uit te rukken naar haarden van bureaucratie, maar dat was praktisch toch wat lastig uit te voeren, vertelt Joeri van den Steenhoven, voorzitter van Nederland Kennisland en een van de initiatiefnemers van de brigade.

De Kafkabrigade is toch vooral een idee, een methode om bureaucratie terug te dringen: een groepje onderzoekers van de brigade tekent het verhaal op van een aantal individuele gevallen zoals Gideon, die in kafkaëske situaties zijn terechtgekomen. Die zaken worden vervolgens aan één tafel besproken met het ‘slachtoffer’ en alle betrokken instanties.

„Daar wordt dan zichtbaar hoe al die diensten langs elkaar heen werken en kan gezocht worden naar vooral praktische oplossingen voor de problemen”, aldus Van den Steenhoven. Zo adviseerde de Kafkabrigade in het geval van Gideon onder meer Bureau Jeugdzorg binnen de schoolmuren te halen en middelbare scholen meer naschoolse activiteiten te laten ontplooien.

Ook moet worden voorkomen dat jongeren bij iedere organisatie opnieuw een ‘intakegesprek’ moeten voeren. „Iedere organisatie slaat zijn eigen informatie op”, zegt Van den Steenhoven. „Dus iedere keer moeten die jongeren opnieuw hun verhaal vertellen. En als het verhaal is genoteerd, is de tijd om.”

De stroperige bureaucratie aanpakken is ook een grote wens van de Haagse politiek. Minister Remkes (Binnenlandse Zaken, VVD) schreef notities over ‘bestuurlijke drukte’, en vrijwel alle politieke partijen hebben er gewichtige passages aan gewijd in hun verkiezingsprogramma’s. De teneur is vooral: de bureaucratie moet worden teruggedrongen en dat kan door het wegsnijden van overtollige bestuurslagen zoals waterschappen en deelraden, en het verminderen van het aantal beleidsambtenaren, want die maken te veel regeltjes.

Gaat dat helpen? „Nee”, zegt Van den Steenhoven resoluut. „Dat is verkiezingsretoriek. Veel te simpel gedacht. Je moet eerst op een andere manier gaan werken, slimmer vooral. Dan kan het gevolg zijn dat je minder mensen nodig hebt die je vervolgens weer voor andere dingen kunt inzetten.”

Van den Steenhoven haalt een voorbeeld aan uit België waar Kafkabrigades al langer actief zijn: „Daar heeft men het aanmelden van werknemers door werkgevers enorm vereenvoudigd, waardoor er veel ambtenaren overbleven die op zoek konden naar zwartwerkers.”

Als er iets niet goed gaat, reageert de politiek met nieuw beleid of zelfs hele stelselwijzigingen, zegt Van den Steenhoven. „Na een brand in Volendam gaan we allemaal nieuwe regels maken en moet er weer een dienst komen die die regels gaat controleren.” Zo is een hele complexe overheidsorganisatie ontstaan waarin niemand meer het overzicht heeft. „Eén loket per dienst is voor de diensten zelf heel logisch, maar de burger of ondernemer moet langs al die verschillende loketten.”

Zo deed de Kafkabrigade in het voorjaar onderzoek naar startende ondernemers in Den Haag. Individuele gevallen werden op dezelfde manier uitgewerkt als bij de schoolverlaters. Daar bleken horecaondernemers niet of nauwelijks door het woud van vergunningen heen te komen. Het was onduidelijk waar zij zich moesten melden, informatie op een website bleek onjuist, formulieren waren onduidelijk. Ook moesten ze telkens hetzelfde verhaal vertellen, ambtenaren wisten van elkaar niet waar ze mee bezig waren en voortdurend werd gevraagd om aanvullende stukken.

„Als je begint bij de uitvoering, blijken problemen vaak op te lossen met concrete maatregelen binnen de bestaande kaders. Pas daarna blijven er soms nog dingen over waarvoor je regels moet veranderen”, zegt Van den Steenhoven. „Als een horecaondernemer een vloer wil leggen zegt de milieudienst dat het een gladde vloer moet zijn, want dat is hygiënisch, makkelijk schoon te maken. Maar de brandweer zegt: geribbeld, anders glijden mensen uit in een noodsituatie. Die brandweerman redeneert heel begrijpelijk: ik wordt afgerekend op het toepassen van de vastgestelde regels. Maar als je verder graaft, blijkt er voor de brandweer helemaal geen regel te zijn die zegt dat er in horeca een geribbelde vloer moet liggen, maar een vloer die veilig moet zijn. En daar komen die diensten wel uit. Wat wij op gang brengen, is een dialoog tussen diensten die anders heel verkokerd te werk gaan.”

Inmiddels lijkt de roep van de Kafkabrigade ook in Den Haag te zijn gehoord. De initiatiefnemers werden uitgenodigd voor een gesprek bij minister Nicolaï van bestuurlijke vernieuwing, vertelt Van den Steenhoven. Toen ze het ministerie verlieten, hadden ze een opdracht in hun tas om onderzoek te doen naar tien haarden van bureaucratie.

Dit is het zesde deel van een serie. Eerdere afleveringen zijn te lezen op www.nrc.nl/binnenland