Een zelfmoord in het Gronings

Toneel: Nacht, Moeder, van Marsha Norman, door Impresariaat Ruud de Graaf . Tournee t/m 28 feb. Inl.: www.ruuddegraaf.nl

Desolaatheid druipt van de muren in het eenzame boerenhuis. Boerin Selma en dochter Jessie konden niet armoediger gekleed zijn. De titel van het stuk Nacht, Moeder (1983) van de Amerikaanse schrijfster Marsha Norman betekent: ‘Goedenacht, moeder’ met als ondertoon: ‘Ga maar zoet slapen’.

Die geruststelling is bitter. De ongelukkige dochter, geladen met wrok, kondigt na tien minuten aan zelfmoord te plegen met het dubbelloops geweer van haar vader. In 1984 vertolkte Linda van Dyck de dochter, nu is zij de moeder. Destijds gaf zij, aldus een recensie in deze krant, aan de dochter „stoere contouren”. Na het verlossende besluit er een eind aan te maken, verwierf de jonge Van Dyck „luciditeit”.

Deze kroniek van een aangekondigde zelfdoding heeft een voorspelbaar slot. De kunst is om het spel helder, spannend en interessant te maken en de voorstelling niet te laten ontaarden in een hartgrondig ja van de dochter tegen een verbeten nee van de moeder. Maar regisseur Peter de Baan en bewerker Jean van de Velde maken een fatale keuze: Van Dyck en Isa Hoes als de dochter praten een quasi-plattelandsdialect. Een scheutje Drents, de nadrukkelijk aangeblazen t van het Gronings en wat Twents. Onverstaanbaarheid is het eerste gevolg, alsof met grote letters boven het podium staat: „Lieve toeschouwers, dit hoeft u niet te verstaan.”

Praten in dialect is denigrerend en vaak onbedoeld lachwekkend. Isa Hoes lijkt met zoveel moeite deze geforceerde toneeltaal te moeten spreken, dat er van raffinement niets overblijft. Pas helemaal aan het slot, wanneer zij voor de moeder cadeautjes koopt voor de komende kerstdagen, toont haar rol iets sereens. Zoals het decor kitchen sink is, zo is de taal ten onrechte moddergrauw. Ook de wonderlijke actualisering met verwijzing naar moslims is misplaatst en overbodig. In deze eendimensionale regie wordt de toeschouwer elke kans tot inzicht en begrip onthouden. Het onbehagen groeit scène na scène. Elke subtiliteit ontbreekt. De acteurs zijn gevangen in dat harnas van een taal, die hen niet eigen is.

Linda van Dyck gooit steeds meer emoties in haar spel, ze rent ontredderd rond, draaft zelfs door het gangpad op zoek naar iemand die haar wil helpen. Daarmee doorbreekt zij de vierde wand en haalt zo de kern van het stuk weg: de wanhoopsdaad moet binnenskamers blijven.

Nee, geen moment wordt deze Nacht, Moeder een integere geschiedenis.