Consensus

Een democratie is geen dictatuur van de meerderheid. Het Nederlandse consensusmodel gaat ervan uit dat een besluit aan democratische kwaliteit wint naarmate meer belangen zijn meegewogen. Dat voorkomt bovendien rancune. Zaterdag gaven de lijsttrekkers, verlost van de druk van de ‘volwassen media’, in het Jeugdjournaal een mooi inkijkje: bij ons worden tegenstellingen bij voorkeur weg vergaderd.

Dat stelsel kampt met twee tegenstrijdige problemen: in de eerste plaats leidt onze consensustraditie soms tot compromissen waar niemand echt blij mee is. Het model is niet goed geschikt voor besluiten waarin één belang prevaleert. Zo lukt het bijvoorbeeld maar niet om een vooruitstrevend milieubeleid door te voeren.

In de tweede plaats hebben de regeringen-Balkenende juist wel de confrontatie gezocht. Dat leidde tot ongekend felle protesten waarna de regering soms inbond. Maar op, bijvoorbeeld, het JSF-dossier gaf de regering niets toe.

Nu staan we voor de keuze: óf we stappen af van de consensuscultuur óf we accepteren de stroperigheid van het vergadermodel dat als grootste verdienste heeft dat besluiten over onderwerpen als het zorgstelsel of het sturen van troepen naar Afghanistan hier tot relatief weinig maatschappelijke weerstand leiden.

De keuze voor het laatste model is allang gemaakt door de lijsttrekkers van de grote partijen. De verkiezingen gaan daarom vooral om de toon van het beleid en de cijfers achter de komma. Als Verdonk straks is vertrokken, wordt een barmhartiger asielbeleid mogelijk. Er komen commissies die zwaarwegende adviezen zullen uitbrengen over hypotheekrenteaftrek en AOW. En verder zal het volgende kabinet de boel bij elkaar proberen te houden. Je bespeurt, ondanks de retoriek van politici die dreigen te verliezen, vooral consensus over de vraag welke problemen moeten worden aangepakt.

Moeten we daar niet gewoon blij mee zijn? Of zagen we zaterdag hoe lijsttrekkers het gevoel voor maatschappelijke tegenstellingen opofferden en ruimte boden aan een populistisch leider die zich snel zal roeren?

Menno van der Veen

Publicist en programmamaker bij de Balie in Amsterdam