Altijd omzien: dat is de kwaal

In de romans van Willem G. van Maanen huizen geheimen.

‘Heb lief en zie niet om’ is wel zeer dubbelzinnig.

De uitdrukking ‘Doe wel en zie niet om’ betekent tegenwoordig: doe het goede zonder daar een beloning voor te verwachten. Oorspronkelijk werd er echter mee bedoeld dat iemand die wél doet, niet bang hoeft te zijn voor latere akelige gevolgen. In Willem G. van Maanens nieuwste roman wordt de uitdrukking die hij in de titel heeft verbasterd tot Heb lief en zie niet om in beide betekenissen gebruikt. In dit tijdens de Tweede Wereldoorlog spelende verhaal zegt Sarah, de joodse geliefde van de ik-figuur, dat ze het onderscheid tussen goed en kwaad niet erkent, ook niet in de liefde. ‘Heb lief, dat is het enige’.

Maar zo eenvoudig is het niet, zal hij spoedig ontdekken. Zeker niet als er in de liefde complicaties optreden en als er morele keuzes moeten worden gemaakt. Bij het Amsterdamse toneelgezelschap worden al spoedig twee joodse collega’s de laan uitgestuurd. Spelen of niet spelen – is dan de vraag. De ik-figuur doet het eerste, meldt zich zelfs bij de Kultuurkammer aan, tekent de Ariërverklaring. Na de oorlog krijgt hij een tijdelijk speelverbod opgelegd. Hij dankt zichzelf af als acteur en wordt ‘verteller’, speler van monologen, waarvan de eerste hem wordt aangereikt door zijn joodse buurvrouw Judith. Ter nagedachtenis aan haar achtjarige adoptiezoon schreef ze een monoloog waarin Sal de oorlog heeft overleefd. Omdat zijn verleden hem in de weg zit reconstrueert hij veertig jaar na dato hoe hij heeft kunnen overleven en tegen welke prijs. Sal lijdt aan dezelfde kwaal als de acteur die hem gestalte moet geven: hij ziet altijd om.

Denk niet dat Van Maanen het zoveelste moralistische boek over goed en fout tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft geschreven. Moraliseren heeft hij nog nooit gedaan, maar hij weigert ook begrippen als goed en kwaad te relativeren. Met dit boek schreef hij een knap, dubbelzinnig en daarom tot de verbeelding sprekend oorlogsboek. Om het te doorgronden dient er veelvuldig en liefdevol naar te worden omgekeken.

Willem G. van Maanen: Heb lief en zie niet om. Bezige Bij, 207 blz. € 19,90