De wasmiddelentactiek van het CDA werkt

De CDA-campagne om Wouter Bos vaak een „draaikont” te noemen, heeft succes. Maar ook in eigen kring wordt het Bos niet gemakkelijk gemaakt. Steun komt van VVD-collega Rutte.

Minister Rita Verdonk, nummer twee op de VVD-kandidatenlijst voor de Tweede Kamer, wilde afgelopen zaterdag heel graag aan de kiezers uitleggen welke Wouter Bos in De Telegraaf had gezegd dat hij „kapotgemaakt” werd door CDA en VVD. Dat was, zei ze bij de NOS, een „huilende Wouter” die al wist dat hij verloren had.

Ook CDA-lijsttrekker Jan Peter Balkenende liet zo’n mooie gelegenheid niet onbenut om een van de belangrijkste CDA-campagneboodschappen nog maar eens te noemen: híj kon er niks aan doen, zei hij op een verkiezingsbijeenkomst in Gilze Rijen, dat hij steeds maar van Bos moest zeggen dat die „draaide”. In drie dagen had hij Bos drie verschillende coalities horen noemen voor ná de verkiezingen. Was dat consistent dan?

Bos maakte zichzelf kwetsbaar door zijn interview in De Telegraaf. Maar had hij ongelijk? Volgens Peter Kanne van onderzoeksbureau TNS-NIPO past het in de strategie van het CDA om over Bos te zeggen dat hij „oneerlijk” is en „draait”. Volgens Kanne doet de partij dat al maanden – eerst mocht fractievoorzitter Maxime Verhagen het zo vaak mogelijk zeggen of suggereren, en sinds het radiodebat van eind oktober ook Balkenende zelf. „We zien in ons onderzoek dat het werkt. Net als die wasmiddelenreclames die jarenlang zoveel irritatie opriepen: mensen onthouden het wel.”

Als mensen door TNS-NIPO wordt gevraagd om uit te leggen waarom ze eerst wel en nu opeens niet meer op de PvdA stemmen, zeggen ze dat Bos „draait”, dat hij „niet standvastig” is. Kanne: „Mensen herhalen letterlijk de teksten van het CDA.”

Elke ochtend organiseert het CDA een persgesprek in de Tweede Kamer, de ‘keek op de dag’, met een partijprominent. Sinds een week gaat een groot deel van dat gesprek over het draaipunt van de dag: een ‘draai’ van Bos. Fractievoorzitter Maxime Verhagen zei vanochtend in zijn ‘draaipunt’ dat hij een „toenemende tendens” bij Bos hoort om na de verkiezingen een coalitie met GroenLinks en de SP te sluiten. Zo’n coalitie zou slecht zijn voor Nederland, zei Verhagen. Maar dat is toch geen draai, vroeg een journalist. Verhagen had er niet echt een antwoord op. Hij zei: „Bos heeft gezegd dat hij het een fantastisch idee vindt.”

Het is niet zo dat Bos in de campagne van de afgelopen dagen nog echt vijanden nodig heeft. Partijgenoten maken het hem moeilijk genoeg. In het televisieprogramma Buitenhof zei oud-PvdA-minister Margreeth de Boer gisteren dat haar partij zich had laten verrassen door de agressieve verkiezingscampagne van het CDA. Bos had „een geweldige tik op de neus” gekregen. De PvdA zou nu moeten kiezen voor een linkse coalitie. Bij het CDA had haar partij niets te zoeken.

Het vroegere Eerste-Kamerlid voor de PvdA Joop van den Berg zei in Buitenhof dat de PvdA te weinig had geïnvesteerd in linkse samenwerking. Maar het zou bij kiezers onbetrouwbaar overkomen, dacht hij, als er nu opeens wel helemaal voor een linkse coalitie wordt gekozen.

In het televisieprogramma Studio Voetbal zei Bos gisteravond dat hij de kritiek van de partijprominenten niet begrijpt. Hij was de eerste PvdA-lijsttrekker die de mogelijkheid van een linkse coalitie nadrukkelijk had genoemd. En hij zou nu, zo kort vóór de verkiezingen, echt niet „van koers veranderen”. En daarmee zou VVD-lijsttrekker Mark Rutte gerustgesteld moeten zijn. In Buitenhof zei Rutte gisteren dat hij verbijsterd was door de kritiek van De Boer en Van den Berg. „Wouter”, zei hij, „je bent een behoorlijke vent. Hou koers.”

Hoe slecht moet het gaan in de campagne voordat je zo’n advies nodig lijkt te hebben van een van je grootste tegenstanders? Volgens PvdA-voorzitter en campagneleider Michiel van Hulten zijn „alle pijlen van het CDA en de VVD gericht op de persoon Wouter Bos”. De PvdA is er volgens Van Hulten „tot dusverre niet in geslaagd de inhoud in de campagne centraal te stellen”. „CDA en VVD blijven door hun persoonlijke aanvallen weg van de inhoud.”

De komende tien dagen moet de PvdA er „een tandje bijzetten”, vindt Van Hulten. Bos heeft dat vanmorgen op het partijbureau in Amsterdam ook gezegd tegen medewerkers. „Het wordt feller. We gaan nóg meer de straat op, bij wijze van spreken tot we er bij neervallen”, zegt Van Hulten. „Maar bovenal gaan we ons inhoudelijke verhaal nog meer onder de aandacht brengen. En kritiek laten we niet onweersproken.” Centraal staat dat het verschil tussen wat de PvdA wil en wat CDA en VVD willen „veel scherper” duidelijk wordt gemaakt.

Net voor de presentatie van de PvdA-kandidatenlijst, vorige maand in Den Bosch, kregen de kandidaat-Kamerleden in een besloten bijeenkomst te horen dat ze gedisciplineerd campagne moesten voeren. Het was niet de bedoeling dat er zomaar van alles werd geroepen. „Discipline”, zei het aanstaande Kamerlid Paul Kalma, directeur van het wetenschappelijk bureau van de PvdA daarna. „Ik vroeg nog: ‘Hoe spel je dat?’” En waar ís de discipline nu?

Maar niet alles ging mis in de PvdA-campagne van de afgelopen dagen. Bos haalde zaterdag een zes voor de toets van het Jeugdjournaal, met vragen die door kinderen waren bedacht. „Wie is de beste vriend van Patrick de Zeester?” En: „Dubbele punt, streepje, haakje, wat betekent dat?”

De andere lijsttrekkers die meededen – Balkenende, Rutte en Jan Marijnissen – haalden onvoldoendes. Bos legde, toen hij de uitslag hoorde, opgelucht zijn hoofd op de tafel vóór hem.

In Studio Voetbal begon AD-columnist Hugo Borst gisteravond over het radiodebat van eind oktober. Balkenende had dat geweldig gedaan, vond Borst. Bos zei: „En heb je gisteren het Jeugdjournaal-debat gezien?”