Sovjetsymfonie van gehamer en getik

Dana Linssen wordt meegesleept door de industriële klanken van Entuziazm, de eerste geluidsfilm van de Sovjet-Unie

Entuziazm (Simfonija Donbassa)(Edition Filmmuseum/Moskwood)Film: Extra’s:

Toegegeven: het is wat ongebruikelijk om in een dvd-bespreking mensen op te roepen voor even de thuisbios te laten voor wat-ie is en de film waar het om draait op het grote doek te gaan bekijken. Het gaat om Entuziazm (Sinfonija Donbassa), een van de eerste geluidsfilms die er in de toenmalige Sovjet-Unie gemaakt is. Het is een film die, zoals dat gaat met experimenten uit de tijd dat de mogelijkheden van cinema nog open lagen, verbluffender en verfrissender is dan heel veel wat er vandaag de dag gemaakt wordt.

Peter Kubelka, filmmaker, ex-directeur van het Filmmuseum Wenen en degene die in 1972 de (nu op dvd verschenen) versie van Entuziazm ‘restaureerde’ legt op de dvd enthousiast uit dat de bioscoop de plaats is waar filmgeluid en –beeld bijeengebracht worden, net als in je hoofd. Dat is een mooi filmfilosofisch concept. Het is zo’n beetje wat hij tijdens zijn conserveringswerkzaamheden deed. Want hij ontdekte dat beeld en geluid van de film tot 1972 altijd asynchroon liepen (ook te zien en te horen op de dvd).

Maar het gaat natuurlijk om meer: donker! het licht van de projector! de grootsheid van beeld en geluid! Zeker als het om een van de eerste films gaat die geluid in de bioscoop liet horen. Uit die luie stoel dus. Maar laten we niet al te nostalgisch worden.

Entuziazm is in de bioscoop te zien tijdens het komende International Documentary Filmfestival Amsterdam, waar de Amerikaanse documentairemaker Alan Berliner een Top 10 mocht samenstellen. Berliner schrijft in de catalogus dat de lancering van geluid in de film waarschijnlijk alleen te vergelijken is met zoiets revolutionairs als de introductie van de volledig gecomputeriseerde animatiefilm. En het vereist niet teveel verbeeldingskracht om je voor te stellen hoe het geweest moet zijn om eerst alleen maar stille films met piano- of orkestbegeleiding te hebben gezien en dan opeens: klank, klink, bonk, donk, roef, zoef, de hele modernistische klank- en beeldcompositie van regisseur Dziga Vertov.

De film is een eerbetoon aan de industriële samenleving met al het gehamer, geratel en getik dat daar bij hoort. Vertov was een Sovjet-revolutionair, dus de camera staat laag, de mens is klein en zijn arbeid is enorm. Kerken worden onthoofd en fabrieken als nieuwe kathedralen vereerd. Maar het is meer, want anders was de film niet steeds in vergetelheid geraakt en herontdekt (onder meer door Charlie Chaplin, en je ziet meteen waar hij zijn Modern Times door heeft laten inspireren).

Het is werkelijk een symfonie, zoals de ondertitel Simfonija Donbassa (het huidige Oost-Oekraïne) luidt. Een symfonie waarin motieven terugkomen, ritmes worden opgezweept, en ondertonen van radioklanken en kerkgezangen de beelden nog suggestiever maken dan ze al zijn. En dan is het nog iets, de hoofdreden waarom de film eeuwigheidswaarde heeft gekregen: Enthuziazm is als een verlaten kinderkamer waarin à la De notenkraker al het speelgoed ook zonder handen van anderen in beweging kan komen. Het zijn de treinen die rondjes op hun rails rijden, de hamer die vanzelf op het aambeeld slaat, het vuur dat zonder reden oplaait en uitdooft. Wat een plezier moet die Vertov hebben gehad met het aanzetten en manipuleren van al die geluiden. Alsof film eigenlijk is uitgevonden om te laten zien hoe dingen klinken.

‘Entuziazm’ is te zien op 26 november en 2 december in het Filmmuseum, Amsterdam. Voor meer informatie: www.idfa.nl