Pruisen

Volgens Frits Boterman (Boeken 27.10.06) is `de belangrijkste stelling` van Iron Kingdom van Christopher Clark `dat Duitsland niet de vervulling van Pruisen was, maar dat het Duitse keizerrijk dat in 1871 werd gesticht Pruisen uiteindelijk de das heeft omgedaan.` Voorts zou de kracht van het boek van Clark vooral zitten `in het bestrijden van allerlei mythes rondom Pruisen.` Het trof mij dat deze bespreking vrijwel onveranderd zou kunnen worden toegepast op een al in 1979 door Sebastian Haffner gepubliceerde geschiedenis van Pruisen, niet toevallig getiteld Preussen ohne Legende. In Botermans recensie worden enkele punten aangestipt die ik mij van Haffner niet herinner, zoals de opmerkingen over het piëtisme en over de invloed van vrouwen. Ook biedt het werk van Clark ongetwijfeld meer details dan het veel beknoptere boek van Haffner, maar als Clark iets substantieels aan Haffners weerlegging van mythen of legenden over Pruisen heeft toegevoegd, blijkt dat toch niet uit deze recensie.