Koning tot de dood

Robert Alberdingk Thijm schreef een televisiedrama voor volwassenen over de laatste dagen van het circus Waltz, met Aart Staartjes in de hoofdrol. „Er zitten absoluut vette dingen in.”

Robert Alberdingk Thijm foto Vincent Mentzel Robert Alberdingk Thijm,scenario schrijver. foto VINCENT MENTZEL/NRCH==F/C==Amsterdam, 7 november 2006 scenario-schrijver Waltz Mentzel, Vincent

In Waltz volg je de ondergang van een klein Nederlands circus tijdens zijn laatste seizoen. De bejaarde directeur Willy Waltz wordt geveld door een gezwel achter zijn ogen en van zijn drie zonen is er eigenlijk niet één geschikt als opvolger.

Het oorspronkelijke idee komt van de man van scenarioschrijver Robert Alberdingk Thijm, regisseur Norbert ter Hall. Die wilde tien jaar geleden al iets met een circus doen. Zelf vond Alberdingk Thijm het toen niet zo’n realistisch idee. Hij had ook weinig met circus. Ter Hall wel, familie van hem zat vroeger in het variété. „Iets grootser verkopen dan het is, dat boeide hem”, zegt Alberdingk Thijm. Het idee van een stervende vader met drie zoons is wel van hemzelf. „Maar we hebben alles overlegd, het moest ook Norberts serie zijn.”

Alberdingk Thijm heeft tijdens de voorbereiding van het scenario met veel mensen uit de Nederlandse circuswereld gesproken. Als Willy Waltz in de serie zijn biografie dicteert, zijn de eerste woorden die van de niet uitgegeven autobiografie van Toni Boltini. Ook stukjes prins Bernhard zitten in hoofdpersoon Willy Waltz, want circusadel en royalty hebben veel gemeen.

Robert Alberdingk Thijm (1965) heeft vooral naamgemaakt met jeugdseries als De Daltons en Dunya en Desie, die beide veel prijzen hebben gewonnen.

U bent er: u hebt uw eerste tv-serie voor volwassenen voltooid!

„Ja, dit is het. Ik wilde het al op de middelbare school. Je had zo’n serie over een veearts in de jaren dertig, James Herriot, en toen dacht ik: je kan ook een serie maken over een advocaat in die jaren twintig. Zulke plannen schreef ik in een schriftje met ‘serie-ideeën’. Ik was vijftien, zestien en ging er vanuit dat het een droom zou blijven. Ik heb het geluk gehad dat ik nog tijdens mijn studie in 1990 kon beginnen bij Haye van der Heydens tv-serie In de Vlaamsche pot. Je maakte een verhaaltje en binnen twee weken werd het geproduceerd.”

Waltz is het omgekeerde van zo’n snelle serie.

„Toen was het leerzaam, maar ik ben nu blij dat ik lang over een script mag doen. Dat heb je nodig als je iets nieuws creëert. Bij zeven keer vijftig minuten heb je het wel over drie à vier speelfilms. Bij Waltz zit tussen het begin van het schrijven en het afronden ervan bijna vier jaar. Pas toen de circustent in Zaandam stond konden Norbert en ik echt geloven dat het doorging. We stonden er aangedaan naar te kijken.

„Er zitten altijd haken en ogen aan zo'n grote productie, er zijn veel partijen bij betrokken, veel belangen, een hoop geld. De drama-afdelingen van de VARA, VPRO en NPS moeten het intern bevechten, dan moeten hun directies een samenwerking aangaan. De netmanager moet het aandurven. Het is nooit een gelopen race. Televisie wordt niet gezien als een podium voor kunst. Het is een bron van informatie en vermaak, en misschien een doorgeefluik van kunst. Gelukkig wil het Stimuleringsfonds juist wel investeren in artistiek hoogwaardige producties en de makers autonomie en vrijheid geven om echt iets tot stand te brengen. Dat is belangrijk in een tijd dat omroepen moeten scoren. Van ons budget van tussen de 400.000 en een half miljoen euro per aflevering kwam de helft van het Stimuleringsfonds en de rest van de drie omroepen.”

U hebt de tijd mee, want de roep om meer tv-drama klinkt al jaren.

„Maar men wil het liefst veilig drama. Het is bijna nooit auteursdrama, afgezien van wat tv-films.”

Auteursdrama is sinds ‘9 Dagen van de gier’ niet meer gemaakt. Daar keken in 2001 600.000 mensen naar.

„Daar zou ik ontzettend blij mee zijn. Ik wil een zo groot mogelijk publiek bereiken. Ik denk ook dat Waltz erg de moeite waard is en het is maar zeven keer op de vrijdagavond. Ik vertel een verhaal van deze tijd, hoe mensen proberen overeind te blijven ondanks de vele regels. Dat laatste vermaalt veel initiatieven. Daar staat de eenmansdroom van Willy Waltz tegenover. Een wereld waar eigen wetten gelden. Waltz speelt in een circus, het gaat niet over een circus. Ik breng het niet met de romantiek van Fellini, Pipo de Clown of Bassie & Adriaan. Waltz is de doodstrijd van een familiebedrijf.

„We vertellen het anders dan iedereen gewend is bij tv-drama. Het is wat je ziet, er wordt niets uitgelegd. Normaal wordt geanticipeerd op een scène en uitgelegd wat het belang daarvan is. Vervolgens wordt nagekaart over wat er eigenlijk gebeurd is en wat voor impact dat heeft op de rest van het verhaal. Je wordt als kijker bij de hand genomen. 24 heeft dat ook sterk. Ik voel meer als ik ervaar hoe de personages het ervaren. Dat is bijzonder aan Waltz: je bent erbij, je maakt het mee en je kijkt ernaar. Het is moeilijker te volgen dan een soap of CSI, maar je ervaart meer. Kijken is een werkwoord. Onze ervaring met het testpubliek is dat ze het geweldig vinden. Ze zijn vaak ontdaan en soms snappen ze het niet helemaal, maar het laat ze niet onberoerd.”

Aart Staartjes als de oude Willy Waltz voor de spiegel is ontroerend, al is het misschien wat veel dat hij zich bij het scheren snijdt .

„Er zitten absoluut vette dingen in, die heel sentimenteel zijn en over de top. Het tekent de heftigheid van hoe de circusmensen het leven ervaren. Ik vind het mooi om daarin met ze mee te gaan. Ik houd van personages die weinig woorden gebruiken. De Daltons zijn zes of acht jaar oud, Dunya en Desie zijn ook niet echt mondig. Kijken naar gedrag levert betere televisie op. Taal is een onderdeel van de ervaring, maar is niet de drager ervan, zoals bij literatuur of theater. Ik denk dat het ook leuk is voor de kijker dat hij zelf het scenario moet invullen en afmaken. Bij Waltz trekt de onttakeling maar ook de vechtlust van de karakters de kijker het verhaal in.”

De personen in ‘Waltz’ zijn erg fysiek, ze vechten vaak. De serie is beweeglijk en dicht op de huid van de personages gefilmd. Dat maakt de acteurs erg belangrijk. Wist u vooraf wie de rollen gingen spelen?

„Dat Aart Staartjes meedeed wist ik al voordat ik ging schrijven. Hij heeft een manier van praten waarbij hij de indruk wekt dat hij zelf niet luistert, dat het eenrichtingsverkeer is. Hij eindigt vaak met een retorische vraag als ‘niet waar?’ Dat vond ik mooi om er in te houden. Ik probeerde Bruno neer te zetten als de goede zoon, de gedroomde opvolger die niet gezien wordt. Hij kwam niet uit de verf en werd een vervelende brave Hendrik. Pas toen ik wist dat Theo Maassen die rol zou spelen kwam hij tot leven.”

Heeft Staartjes u nog verbaasd?

„Dat hij zo niet ijdel is en zich zo heeft durven laten zien.”

Tot zijn blote piemeltje aan toe.

„Dat heeft me getroffen. Ook als oude, zieke man maakt hij indruk. Ik wist dat hij goed was, maar niet dat hij echt een topacteur was. Als een acteur een emotionele wissel heeft, snijd je vaak naar de tegenspeler. En dan ga je terug als het moment gemaakt is. Bij Aart laten we de camera op hem gericht staan. Hij kan weergaloos tussen emoties schakelen. Totaal niks theater. Hij haalt die hele rol naar zich toe.”

Is het niet riskant om zo veel van de acteurs af te laten hangen?

„Bloedlink. Als je verhaal aan een plot vastzit, kom je er wel uit. Maar als het om de personages gaat ben je overgeleverd aan de acteurs. Het is goed gegaan. Olga Louzgina is prachtig als Olga Lyppinsky en Barry Atsma geweldig als Willy Waltz’ zoon Felix.”

Een deel van het drama van Willy Waltz is dat hij geen opvolger heeft.

„Waltz wil koning blijven tot zijn dood. Dat is vaak in zulke koninkrijken. Je had het in de politiek met Lubbers en Brinkman en bij V&D met Anton Dreesmann en zijn zelfgekozen opvolger Arie van der Zwan. Er zijn zoveel van die King Lear-achtige troonopvolgingen, waarbij de koning eigenlijk helemaal geen afstand wil doen.

„Het was een idee van Norbert om het in één aflevering steeds te laten regenen. Niet een beetje, maar zo veel dat het onder je huid kruipt. Als Theo uitgaat besprenkelt hij zich met aftershave zodat hij niet naar de paarden ruikt. En Mimi geeft een flesje Lourdeswater aan de zieke Waltz die dat vervolgens over zich heen schudt. En dan is er een natgeregend jongetje dat in een caravan wordt gelokt. De regen brengt veel samen en legt verband tussen de dingen. Ook het letterlijk vastzitten van de circusauto’s in de modder. En Felix die weg wil en maar niet van zijn familie afkomt. Dat was heerlijk om te schrijven.”

En Shakespeare zat over uw schouder mee te lachen? In ‘King Lear’ zit ook een regenscène.

„De noodweerscène. In aflevering zes van Waltz komt een echte storm voor met regen en bliksem. Dan houden de zonen de dan blinde Waltz net als in Lear voor de gek door hem voor te houden dat alles goed gaat met het circus.”

Is dit de laatste grote dramaserie uit Hilversum?

„Het staat haaks op de cultuur waarin de kosten van programma’s ‘uitgaven’ zijn. Je moet drama niet zien als een kostenpost, maar als een investering. Je maakt iets van waarde. De uitzendrechten zijn de juwelen van een omroep. Je kunt een serie herhalen voor relatief weinig geld en verkopen.

„Ik denk dat je met Waltz een mentaliteitsverandering ziet. Er komt nu meer kwaliteitsdrama. De opnames van Stellenbosch zijn net begonnen, Zeur niet over het leven van Annie Schmidt komt er aan en ik hoop dat ik zelf Amsterdam mag maken (een tiendelige mozaïekvertelling over de stad, red.). Er moet nog meer kwaliteitsdrama komen en ik denk ook dat het gaat gebeuren, want het bestaansrecht van de Publieke Omroep hangt ervan af. Ik wil mezelf niet vergelijken met makers van HBO-series als The Soprano’s en Six Feet Under, maar die zender is groot geworden met auteursdrama. We hebben in Nederland een vrijzinnig klimaat waarin veel mag – dat kan heel waardevol zijn.”

Is ‘Waltz’ al verkocht aan het buitenland?

„Dat moet nog komen. Dunya en Desie, waarvan ik dacht dat het typisch Nederlands was, is verkocht aan Duitsland, Zweden, Finland, Noorwegen. Rusland en de Baltische landen zijn geïnteresseerd. Door af te wijken van wat ze overal doen zijn er mogelijkheden.”

‘Waltz’, zeven weken vanaf vrijdag 10 november. Ned.2, 21 uur. Ook te zien op www.waltz.nl of www.uitzendinggemist.nl. Dvd verschijnt op 14 dec.