‘Dans toont wat tussen regels staat’

De Russische choreograaf Boris Eifman verwerkt de romans van Dostojevski en Tolstoi tot balletten. Zijn ‘Anna Karenina’ gaat vooral over „een diep, duister innerlijk leven”.

Boris Eifman, choreograaf

„Ik schaam me voor de Russische balletgroepen die met een afvaardiging van invalide en gehandicapte dansers over de wereld toeren om hun Zwanenmeren te tonen. Het publiek denkt dat dát onze Russische danstraditie is.” In een hotel in de Franse stad Lyon windt choreograaf Boris Eifman zich op, afwisselend in het Engels en Russisch, over de verkwanseling van de Russische danstraditie. Met dezelfde felheid vertelt hij over zijn nieuwste creatie: Anna Karenina, naar de roman van Leo Tolstoi, die vanaf volgende week in Nederland is te zien.

Boris Eifman (1946), zoon van naar Siberië verbannen joden, maakt al dertig jaar verhalende balletten gebaseerd op de academische danstechniek. Zijn modern-klassieke genre onttrekt zich niet aan de typisch twintigste-eeuwse abstractie van choreografen als Georg Balanchine of Jiri Kylián, wier werk Eifman zeer bewondert, maar zegt hij: „Ik wil het publiek meevoeren in mijn wereld die bestaat uit psychologie, passie en gevoel. Dans is voor mij een filosofische manier om de zin van het leven te zoeken, geen esthetisch instrument op zich. Dans is voor mij danstheáter.”

Eifman werkte in de jaren zeventig onder meer voor het Kirov Ballet, maar zijn opvattingen over danstheater waarin individu en emotie centraal staan, brachten hem in aanvaring met de autoriteiten. Met nauwelijks subsidie richtte hij daarom in 1977 zijn eigen Leningrad Ballet Ensemble op (later herdoopt als het Sint Petersburg Staats Academisch Ballet Theater). Alleen al het feit dat hij muziek van bijvoorbeeld Pink Floyd gebruikte, maakte hem tot balletdissident. Ondanks de politieke druk het land te verlaten, bleef hij. Na de perestrojka bouwde hij in tournees een internationaal publiek op, van Europa tot New York, waar hij gastchoreograaf werd in het NY City Center.

Een deel van Eifmans populariteit komt voort uit het feit dat zijn choreografieën vaak zijn gebaseerd op klassieke romans als De idioot en De gebroeders Karamazov van Dostojevski en De meester en Margarita van Boelgakov. Eifman: „Je kunt zeggen dat ik in de dans toon wat zich in de romans tussen de regels laat lezen. De psychologie interesseert me. Mijn dansers zijn dan behalve mooie, lange en sterke dansers ook acteurs die de Russische ziel vertolken.”

Anna Karenina dat in 2005 in première ging, op muziek van Pjotr Tsjaikovski, is echter wederom een groot publiekssucces. In Tolstois roman ruilt de tragische heldin Anna haar ongelukkig huwelijk in voor een relatie voor de jonge en knappe militair Wronski. Het offer dat ze daarmee brengt is groot: ze moet haar zoontje achterlaten en ze verliest haar maatschappelijke status. Wanneer ook de relatie met Wronski scheuren gaat vertonen, werpt Anna zich voor de trein. Boris Eifman concentreert zich op het innerlijke leven en het karakter van Anna. Haar verscheurdheid uit zich op toneel in tal van sierlijk kronkelende wanhoopsposes, massale scènes op een gekostumeerd bal, maar ook scènes waarin Anna’s hallucinaties als gevolg van haar morfineverslaving gestalte krijgen. De duetten met Wronski laten aan erotische passie niets te wensen over.

Eifman: ,,Vrouwen hebben een rijkere maar ook complexere relatie tot passie dan mannen. Het feit dat ze kinderen kunnen krijgen wringt vaak met hun liefde voor een man. Passie is dan dus een duivel. In mijn choreografie zoek ik naar het antwoord op Anna’s afhankelijkheid van passie. Wat ik laat zien is dat op het moment dat ze haar dodelijke, zwarte kant onder ogen ziet – al dan niet door haar morfineverslaving – ze niet anders kan dat zelfmoord plegen. Ze doet dat niet door de liefde maar door de confrontatie met een deel van zichzelf. Voor mij is Anna Karenina dus geen simpel liefdesverhaal, het is ook een verhaal over een diep, duister innerlijk leven.”

Anna Karenina: 14 en 15 nov Nieuwe Luxor Theater Rotterdam. Tournee t/m 23 nov. Inl: 0900-9203 of www.ntk.nl