Oplossing Afghanistan ‘niet langs militaire weg’

Het belang van de militaire strijd in Afghanistan wordt overbelicht, vindt de civiele vertegenwoordiger van de NAVO in Kabul. Er moet veel meer gebeuren.

Echte oplossingen zullen in Afghanistan niet worden bereikt met militaire middelen. De NAVO wordt nu te eenzijdig aangesproken op de toestand van het land; de Verenigde Naties en de Europese Unie zouden meer moeten doen om die te verbeteren.

Dat zegt de Nederlandse topdiplomaat Daan Everts (65), de hoogste civiele vertegenwoordiger van de NAVO in Afghanistan. „Zowel de Europese Unie als de Verenigde naties dienen zich krachtiger te profileren in Afghanistan”, aldus Everts in een gesprek met deze krant. Hij is net in Kabul teruggekeerd na de NAVO-raad in Brussel te hebben toegesproken en in Stavanger de nieuwe militaire leiding van ISAF te hebben voorgelicht.

Everts boodschap: „Het is niet juist dat voornamelijk de NAVO wordt aangesproken op de algehele ontwikkeling in het land. Dat leidt tot een overbelichting van de militaire kant van de zaak. Met name de VN en de EU moeten meer doen, op het gebied van goed bestuur maar ook financieel. En andere landen. Een goed voorbeeld is Kazachstan, dat bereid is om in Afghanistan een PRT (provincial reconstruction team) in te richten. Verbreding van de internationale samenwerking vormt meteen ook een argument tegen de Talibaan-propaganda, dat de NAVO hier een soort kruistocht tegen de Afghaanse cultuur is begonnen.

„Echte oplossingen zullen in dit land niet langs militaire weg worden bereikt”, zegt Everts, die eerder werkte als hoofd van de OVSE-missies in Albanië en Kosovo. „Nodig is de ontwikkeling van een democratische rechtsstaat, met minimale rechten en vrijheden. Er moet serieuze politiebescherming komen en een professionele rechtspraak. Opleiding van politie, bijvoorbeeld, dat is niet de natuurlijke rol van militairen. De EU kan daarbij een sleutelrol spelen.”

Als vechten de oplossing niet is , is het dan geen tijd om met de Talibaan te gaan onderhandelen?

„Ik kom net van een onderhoud met president Karzai. Die is bereid om een gesprek aan te gaan met de Hezb-e Islami Gulbudin (HIG), die in het oosten van het land actief is. Hun leider, Hekmatyar, heeft daartoe kennelijk bereidheid uitgesproken, zij het onder de irrealistische voorwaarde dat alle buitenlandse troepen het land verlaten. Als met praten destructieve tendensen bestreden kunnen worden, waarom niet?”

Afghanistan ‘Er is geen opstand, wel destabilisatie’

Bestaat er consensus binnen de NAVO over onderhandelingen met de Talibaan?

„Dat de Afghanen zich met hen verstaan, daarover bestaan geen reserves. Iets anders is of we daar als NAVO zelf mee bezig moeten zijn.”

De Britse troepen in Helmand hebben onlangs hun post Musa Qala ontruimd, waar ze maandenlang bijna dagelijks met de Talibaan gevochten hadden. Ze deden dat na een plaatselijk akkoord met stamoudsten, die beloofden dat zij ervoor zouden zorgen dat de Talibaan niet zouden terugkomen. Ik begrijp dat deze vorm van conflictbeheersing binnen de NAVO omstreden is.

„De Britten spraken met de stamoudsten, niet met de Talibaan. Als het akkoord wordt nagekomen, zullen we weten of deze procedure als tijdelijke maatregel elders op lokale schaal toepassing kan vinden. Niet zonder meer: het is toch de bedoeling dat in strategisch belangrijke gebieden als Musa Qala de Afghaanse politie en het Afghaanse leger, met steun van NAVO, in de toekomst de veiligheid gaan verzorgen. Op lange termijn is het dus een riskante procedure, omdat die kan leiden tot een onderhandse dominantie van de Talibaan.

Maken de plannen voor de opbouw van een democratische rechtstaat nog wel een kans in het licht van de om zich heen grijpende opstand?

„Er is geen opstand. Wel actieve destabilisatie. Er komen geen horden mensen op de NAVO-troepen af, maar er wordt een asymmetrische tactiek toegepast met aanslagen waarvan vooral de burgerbevolking het slachtoffer is. De overgrote meerderheid van de bevolking wil vooruit, met onze hulp, daar bestaat geen twijfel aan. Niet terug. Onze aanwezigheid wordt gezien als een garantie tegen een nieuwe burgeroorlog.”

Maar je zou wel kunnen denken: nu de overwinning op de Talibaan van 2001 opeens ongedaan gemaakt dreigt te worden, wordt de NAVO opeens heel ijverig met het doorvoeren van een democratische rechtstaat – niet als doel op zich, maar om de Talibaan de voet dwars te zetten.

„Het is waar dat er in het begin te gemakzuchtig is gedacht over die dingen. Zo van: na het verjagen van een verwerpelijk regime zal het zich wel vanzelf ontrollen. Dat was natuurlijk een misrekening: zo gemakkelijk kom je niet af van twintig jaar wanorde en repressie. De NAVO is pas in 2003 heel voorzichtig begonnen in de Afghaanse provincies. Aan reconstructie heeft het de eerste jaren ontbroken; en nepotisme, corruptie en wetteloosheid – the root of all evil – zijn teruggekeerd. Het is een algemeen aanvaarde opvatting dat er in Afghanistan te veel oud vuil is teruggekeerd, met deels een terugkeer naar omstandigheden uit het tijdperk vóór de Talibaan, waarin warlords en druglords de lakens uitdeelden. Dat is ontoelaatbaar.”

Is het wel altijd zo’n goed idee om aan een land democratische vormen naar Westers model op te dringen? Ten aanzien van Irak wordt wel gezegd dat de, ideologisch geïnspireerde, wens van de VS om in het land verkiezingen te houden, onbedoeld een grote bijdrage heeft geleverd aan het uiteenvallen van het land, en daarmee aan het geweld.

„De vergelijking gaat niet op. In Afghanistan hebben de verkiezingen eerder tot een euforische stemming geleid. Eindelijk mocht de bevolking het zelf zeggen. Het enige verband tussen Afghanistan en Irak is dat er een premature verschuiving in de belangstelling in de richting van Irak is geweest. Dat gebeurde vanuit laksheid: we hebben het hier gefixt, op naar de volgende hotspot. Zodat we hier nu met stagnatie zitten, of zelfs met een zekere terugslag. Maar de basis van onze inspanningen blijft dezelfde. Het doel is binnen bereik, maar we zullen de zaak gezamenlijk steviger moeten aanpakken.”