‘Gezichtsloze’ topspion

Als spionagechef van de DDR speelde Markus Wolf een rol bij de val van kanselier Willy Brandt. Wolf overleed vannacht, op 83-jarige leeftijd.

In het Westen stond hij twintig jaar te boek als „de man zonder gezicht”, omdat er geen foto’s van hem circuleerden. In 1978 werd hij in Stockholm gefotografeerd. Vanaf dat moment wist men ook buiten de DDR hoe het hoofd van de spionagedienst van Oost-Duitsland er uitzag. Afgelopen nacht is Markus Wolf in Berlijn overleden.

Wolf was ruim dertig jaar, van 1953 tot 1986, hoofd van de Hauptverwaltung Aufklärung (HVA) in het ministerie voor Staatsveiligheid, de Stasi. Als spionagechef bouwde hij een netwerk op van 4.000 spionnen, hoofdzakelijk in West-Duitsland. Zijn bekendste spion was Günter Guillaume, medewerker van bondskanselier Willy Brandt. De ontmaskering van Guillaume leidde in 1974 mede tot de val van de SPD-kanselier. Guillaume was een van de eerste spionnen die hij rekruteerde. Hij illustreert Wolfs aanpak: zijn spionnen moesten behoedzaam, geduldig en op legale wijze hoge maatschappelijke functies verwerven en mochten pas als spion actief worden als ze hun posities hadden bereikt.

Eind jaren tachtig, in de nadagen van de DDR, uitte Wolf regelmatig kritiek op het communistische regime in Oost-Berlijn. In november ‘89 trad hij zelfs op tijdens een betoging op de Alexanderplatz, waar hij werd uitgefloten.

Na de val van de Muur – vandaag precies 17 jaar geleden – vluchtte Wolf naar de Sovjet-Unie omdat er in West-Duitsland een arrestatiebevel tegen hem was uitgevaardigd. Wolf kende Moskou goed. In de jaren dertig was de joodse familie Wolf naar Moskou gevlucht, waar hij tijdens de oorlog een hogeschool voor vliegtuigtechniek bezocht. Na de oorlog werkte hij als verslaggever en diplomaat, alvorens het spionnennetwerk op te bouwen.

In 1991 keerde hij terug naar Duitsland. Hij werd aan de grens gearresteerd. In 1993 werd hij veroordeeld tot 6 jaar cel wegens landverraad, maar het oordeel werd vernietigd. In een ander proces kreeg hij 2 jaar voorwaardelijk.